🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:29:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रास

अर्थ: होहल्ला, कोलाहल, शोरगुल

व्युत्पत्ति: रास् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रास (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रास् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारासःरासौरासाः
द्वितीयारासम्रासौरासान्
तृतीयारासेनरासाभ्याम्रासैः
चतुर्थीरासायरासाभ्याम्रासेभ्यः
पञ्चमीरासात् / रासाद्रासाभ्याम्रासेभ्यः
षष्ठीरासस्यरासयोःरासानाम्
सप्तमीरासेरासयोःरासेषु
सम्बोधनहे रासहे रासौहे रासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रास
रास
rāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रास १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोलाहल । शोरगुल । हल्ला ।
२. गोपों की प्राचीन काल की एक क्रीड़ा जिसमे वे सब घेरा बाँधकर नाचते थे । विशेष—कहते हैं, इस क्रीड़ा का आरंभ भगवान् श्रीकृष्ण ने एक बार कार्तिकी पूर्णिमा को आधी रात के समय किया था । तब से गोप लोग यह क्रीड़ा करने लगे थे । पीछे से इस क्रीड़ा के साथ कई प्रकार के पूजन आदि मिल गए और यह मोक्षप्रद मानी जाने लगी । इस अर्थ में यह शब्द प्रायः स्त्रीलिंग बोला जाता है । यौ॰—रासमंडल ।
३. एक प्रकार का नाटक जिसमें श्रीकृष्ण की इस क्रीड़ा तथा दूसरी क्रीड़ाओं या लीलाओं का अभिनय होता है । यौ॰—रासधारी ।
४. एक प्रकार का चलता गाना ।
५. श्रृंखला । जंजीर ।
६. विलास ।
७. लास्य नामक नृत्य ।
८. नाचनेवालों का समाज ।
रास २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰]
१. घोड़े की लगाम । बागडोर । मुहा॰—रास कड़ी करना = घोड़े की लगाम अपनी ओर खींचे रहना । रास में लाना = अधिकार में लाना । वशीभूत करना ।
२. सिर (को॰) ।
३. पशुओं के लिये संख्यावाचक शब्द ।
रास ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ राशि]
१. ढेर । समूह ।
२. ज्योतिष की राशि । विशेष दे॰ राशि ।
३. एक छंद का नाम जिसके प्रत्येक चरण में ८ + ८ + ६ के विराम से २२ मात्राएँ और अंत में सगण होता है । प्रस्तार की रीति से यह छंद नया रचा गया है । जैसे,—ईस भजौ जगदीश भजौ यह बान धरौ । सीख हमारी अति हितकारी कान धरौ ।—छंद॰, पृ॰ ५१ ।
४. जोड़ ।
५. चौपायों का झुंड ।
६. एक प्रकार का धान जो अगहन में तैयार होता है । इसका चावल सैकड़ों वर्षों तक रखा जा सकता है ।
७. गोद । दत्तक । मुहा॰—रास बैठाना या लेना = गोद बैठाना । दत्तक लेना ।
८. सूद । व्याज ।
रास पु ४ वि॰ [फ़ा॰ रास्त ( = दाहिना)] अनुकूल । ठीक । मुआफिक । उ॰ काँचे बारह परा जो पाँसा । पाके पैंत परी तनु रासा ।—जायसी (शब्द॰) ।
रास करनेवालों का वृत्ताकार समूह । उ॰—रासमंडल बने श्याम श्यामा । नारि दुहुँ पास गिरिधर वने दुहुनि विच सहस शशि बीस द्वादश उपमा ।—सूर (शब्द॰) ।
३. रासधारियों का अभिनय ।
४. रासवारियों का समाज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रास m. uproar, noise, din, L.
N. of a partic. rustic dance practised by cowherds, (esp.) the dance practised by Kṛṣṇa and the Gopīs, Hariv.; Pur.; Gīt. &c. (cf. रासक)
any sport or play, L.
a legend (?), in नर्मदा-सुन्दरी-र्˚ (q.v.)
= भाषा-शृङ्खलक, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (879,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रासः 1 An uproar, a din, confused noise. --2 A sound in general. --3 Speech. --4 A kind of dance practised by Kṛṣṇa and the cowherds but particularly the gopis or cowherdesses of Vṛndāvana; उत्सृज्य रासे रसं गच्छंतीं Ve. 1. 2; रासे हरिमिह विहितविलासं स्मरति मनो मम कृतपरिहासं Gīt. 2; also Gīt. 1. --5 A chain. --Comp. --ईश्वरी N. of Rādhā. --क्रीडा, --मंडलं a sportive dance, the circular dance of Kṛṣṇa and the cowherdesses of Vṛndāvana.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रास शब्दे भ्वा० आ० अक० सेट् । रासते अरासिश्च ऋदित् चङि न ह्रस्वः । राममः । अयं तालव्यान्त इत्यन्ये ।
रास पु० रस--घञ् रास--घञ् वा । १ शब्दे, २ ध्वनौ शृङ्ख- लाबन्धवत् द्वयोर्द्वयोर्मध्यस्थित्या ३ क्रीडाभेदे, ४ कोला- हले च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4807,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रास, ङ ऋ शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) दन्त्यान्तोऽयमिति गद- सिंहः । रासभः खरः । दुर्गसिंहस्त्विमं ताल- व्यान्तं मत्वा उणादौ ह्नस्वं कृत्वा रश्मिशब्दं व्युत्पादितवान् । ऋ, अररासत् । ङ, रासते । इति दुर्गादासः ॥
रासः, पुं, (रासनमिति रासतेऽत्रेति वा । रास शब्दे + भावे अधिकरणे वा घञ् ।) कोला- हलः । ध्वानः । भाषाशृङ्खलकः । गोपानां क्रीडाभेदः । इति मेदिनी । से, ११ ॥ तस्य विधिर्यथा, -- “कार्त्तिकीपूर्णिमायाञ्च कृत्वा तु रासमण्डलम् । गोपानां शतकं कृत्त्वा गोपीनां शतकन्तथा ॥ शिलायां प्रतिमायां वा श्रीकृष्णं राघया सह । भारते पूजयेत् कृत्वा चोपहाराणि षोडश ॥ गोलोके च वसेत् सोऽपि यावद्वै ब्रह्मणो वयः । भारतं पुनरागत्य हरिभक्तिं लभेद्ध्रुघम् ॥ क्रमेण सुदृढां भक्तिं लब्ध्वा मन्त्रं हरेरपि । देहं त्यक्त्वा च गोलोकं पुनरेव प्रयाति च ॥ तत्र कृष्णस्य सारूप्यं संप्राप्य पार्श्वदो भवेत् । पुनस्तत्पतनं नास्ति जरामृत्युहरो महान् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २५ अध्यायः ॥ विस्तारस्तु श्रीकृष्णजन्मखण्डे २८ अध्याये श्रीमद्भागवतीयरासपञ्चाध्यायेषु च द्रष्टव्यः ॥ * ॥ कस्यचिन्मते कल्पतरुयात्रेयम् । अस्य विधि- र्यथा, -- “कार्त्तिके पौर्णमास्यान्तु रासयात्रा महानिशि । नन्दसूनोः प्रकर्त्तव्या महाविभवविस्तरैः ॥ इह लोके सुखं प्राप्य अन्ते विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ पूजा कार्य्यार्द्धरात्रे तु नयेत् शेषं महोत्सवैः । गीतैर्नानाविधैर्वाद्यैर्व्वेणुवीणामृदङ्गकैः ॥ नृत्यैर्वराङ्गनागीतैरङ्गनानाञ्च कीर्त्तनैः । [] चन्दनागुरुकस्तूरीपङ्कलेपैर्व्विराजितैः ॥ विहरद्भिर्विष्णुभक्तैः कार्य्य एष महोत्सवः । ध्यायेद्वृन्दावने रम्ये यमुनापुलिने वने ॥ निकुञ्जसदने कृष्णं गोपीमण्डलमण्डितम् । रासमण्डलयन्त्रस्य गोविन्दं कर्णिकागतम् ॥ द्बयोर्द्वयोर्गोपिकयोर्म्मध्ये सान्तमनेकधा । अपरं नटवेशेन मध्ये तं मुरलीधरम् ॥ गोपीगणमुखाम्भोजमधुपानमधुव्रतम् । कुलालचक्रप्रतिमं मण्डलं पङ्कजाङ्कितम् ॥ दलाष्टशोभितं कार्य्यं महिष्योऽष्टौ च सन्धिषु । मध्ये मध्ये च गोविन्दं पार्श्वयोरष्टरूपकम् ॥ मुकुन्दं माधवं कृष्णं नटनागरमेव च । हरिं दामोदरं विष्णुं पूजयेत् कामरूपिणम् ॥ तद्वाह्ये भूपुरे गोप्यः शतशोऽथ सहस्रशः । पूजनीयाः प्रयत्नेन नृत्यगीतपरायणाः ॥ असंख्या गोपिकास्तत्र मण्डलेऽष्टौ वराङ्गनाः । महिष्यस्ताः समाख्याताः सदासङ्गमुनिव्रताः ॥ भक्तोत्सवाभिलासेन कमला बहुरूपिणी । राधा विशाखा विमला सुमित्रा ललिता तथा । सुन्दरी कमला रम्भा महिष्योऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥ तारा राधा निरावाधा कृष्णा भेदमुपागताः । तासां ध्यानैर्व्वक्ष्यमाणैः पूजा कार्य्या विशेषतः ॥ उत्तीर्णे सायं समये गोप्यो वृन्दावनं ययुः । रासक्रीडां ततस्ताभिश्चक्रे च जगदीश्वरः ॥ गोप्यो रासक्रीडां चक्रुः पौर्णमास्यां महा- निशि । न तत्र पक्षिनिनदो न झिल्लीनिनदस्तथा ॥ महानिशा द्वे घटिके रात्रेर्म्मध्यमयामयोः । तदप्राप्तौ च कर्त्तव्यं पौर्णमास्यां निशामुखे ॥ एवं रासक्रीडां यस्तु कारयेद्भुवि मानवः । स सर्व्वदुस्कृतं त्यक्त्वा निर्व्वाणमुक्तिमाप्नुयात् ॥” इत्युत्कलकलिका ॥ (विलासः । यथा, भागवते । ५ । २ । १२ । “अस्मद्विधस्य मन उन्नयनौ बिभर्त्ति बह्वद्भुतं सरसराससुधादिवक्त्रे ॥” “बक्त्रे च बह्वद्भुतं बिभर्त्ति किं तदाह । रसो मधुरालापः रासो विलासस्ताभ्यां सहिता सुधा अधरामृतम् । आदिशब्दात् स्मितनर्म्मादि ।” इति तत्र श्रीधरस्वामी ॥ क्रिया । यथा, भाग- वते । ५ । १३ । १७ । “तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविशत् नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः परस्परोद्बीक्षणविस्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रास" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रासरास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रास् + अच्)
अन्य सम्भावना: रास (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रास् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रास 📚 ➤ होहल्ला, कोलाहल, शोरगुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रास 📚कोलाहल । शोरगुल । हल्ला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रास: रास् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें