🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:02:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रिक्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रिक्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रिक्तः

अर्थ: खाली किया गया, साफ किया गया, रिताया गया

व्युत्पत्ति: रिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रिक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारिक्तःरिक्तौरिक्ताः
द्वितीयारिक्तम्रिक्तौरिक्तान्
तृतीयारिक्तेनरिक्ताभ्याम्रिक्तैः
चतुर्थीरिक्तायरिक्ताभ्याम्रिक्तेभ्यः
पञ्चमीरिक्तात् / रिक्ताद्रिक्ताभ्याम्रिक्तेभ्यः
षष्ठीरिक्तस्यरिक्तयोःरिक्तानाम्
सप्तमीरिक्तेरिक्तयोःरिक्तेषु
सम्बोधनहे रिक्तहे रिक्तौहे रिक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिक्त
रिक्त
rikta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिक्त १ वि॰ [सं॰]
१. खाली । शून्य । जैसे,—रिक्त घट, रिक्त स्थान ।
२. निर्धन । गरीब ।
रिक्त २ संज्ञा पुं॰ वन । जंगल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्त , रिक्थ &c. See col. 2.
रिक्त mfn. (accord. to Pāṇ. vi, 1, 208, also रिक्त) emptied, empty, void, AV. &c. &c.
bared (as an arm), Megh.
hollow, hollowed (as the hands), Cat.
poor, indigent, MBh.; BhP.
idle, worthless, Pāṇ. viii, 1, 8, Sch.
(ifc.) devoid or destitute of, free from, without, MBh.; Kāv. &c.
रिक्त m. (in augury) N. of one of the four wagtails which serve for omens, VarBṛS.
of a man, Pat.
रिक्त n. an empty place, desert, wilderness, wood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (880,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिक्त p. p. [रिच्-क्त] 1 Emptied, cleared, evacuated. --2 Empty, void; devoid or deprived of, without. --3 Hollowed (as hands). --4 Indigent. --5 Divided, separated. --6 Worthless, useless. --7 Unloaded; see रिच्. --क्तं 1 An empty space, vacuum. --2 A forest, desert, wilderness. --Comp. --अर्कः a Sunday falling on one of the रिक्ता days. --पाणि, --हस्त a. empty-handed, bringing no present (of flowers &c.), अहमपि देवीं प्रेक्षितुमरिक्तपाणिर्भवामि M. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्त न० रिच--क्त । १ शुन्ये २ वने मेदि० । ३ निरर्थके च त्रि० शब्दर० । स्वार्थे क । तत्रैव त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4808,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिक्तं, क्ली, (रिच् + क्तः ।) शून्यम् । वनम् । इति मेदिनी । ते, ५० ॥
रिक्तं, त्रि, (रिच् + क्तः ।) निर्घनम् । इति शब्द- रत्नावली ॥ (शून्यम् । यथा, मनुः । ८ । ४०५ । “भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य्यं दाप्यानि सारतः । रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित् पुमांसश्चापरि- च्छदाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-161-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रिक्त" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रिक्तःरिक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रिक्तः 📚 ➤ खाली किया गया, साफ किया गया, रिताया गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिक्त 📚खाली । शून्य । जैसे,—रिक्त घट, रिक्त स्थान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रिक्तः: रिच् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬