🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:37:42 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रिष्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रिष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रिष्टः

अर्थ: क्षतिग्रस्त, चोट पहुँचाया हुआ

संस्कृत: हिंसायाम् · पर्याय: कुशल, स्वस्ति

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt

व्युत्पत्ति: रिष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रिष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रिष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रिष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारिष्टःरिष्टौरिष्टाः
द्वितीयारिष्टम्रिष्टौरिष्टान्
तृतीयारिष्टेनरिष्टाभ्याम्रिष्टैः
चतुर्थीरिष्टायरिष्टाभ्याम्रिष्टेभ्यः
पञ्चमीरिष्टात् / रिष्टाद्रिष्टाभ्याम्रिष्टेभ्यः
षष्ठीरिष्टस्यरिष्टयोःरिष्टानाम्
सप्तमीरिष्टेरिष्टयोःरिष्टेषु
सम्बोधनहे रिष्टहे रिष्टौहे रिष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रिष् (भ्वादिगण) · अर्थ: मारना, हिंसा करना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरेषतिरेषतःरेषन्ति
मध्यमरेषसिरेषथःरेषथ
उत्तमरेषामिरेषावःरेषामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रेषति · लिट्: रिरेष · लुट्: रेषिता · लृट्: रेषिष्यति · लोट्: रेषतात् · लङ्: अरेषत् · विधिलिङ्: रेषेत् · आशीर्लिङ्: रिष्यात् · लुङ्: अरेषीत् · लृङ्: अरेषिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रेषण · ण्वुल्: रेषकः · तृच्: रेष्टा · ण्यत्: रेष्यः · तव्य: रेष्टव्यः · अनीयर्: रेषणीयः · क्त: रिष्टः · क्तवतु: रिष्टवान् · शतृ: रेषन् · स्य-शतृ: रेषिष्यन् · क्त्वा: रिष्ट्वा · ल्यप्: प्ररिष्य · तुमुन्: रेष्टुम् · णमुल्: रेषम् · घञ्: रेषः · क्तिन्: रिष्टि · क्वसु: रिरिष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रिष्ट
रिष्ट
riṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रिष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कल्याण । मंगल । सौभाग्य ।
२. अभाग्य । अमंगल । दुर्भाग्य ।
३. अभाव । न होना ।
४. नाश ।
५. पाप ।
६. खड्ग ।
७. रीठा का वृक्ष (को॰) ।
रिष्ट २ वि॰ नष्ट । बरबाद ।
रिष्ट पु ३ वि॰ [सं॰ हृष्ट]
१. प्रसन्न ।
२. मोटा ताजा । यौ॰—रिष्टपुष्ट = हृष्टपुष्ट । उ॰—रिष्ट पुष्ट कोउ अति तन खीना ।—मानस, १ ।९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रिष्ट mfn. (for 2. See below) torn off, broken, injured, RV.; AV.
2. रिष्ट mfn. hurt, injured wounded (cf. अरिष्ट and 1. रिष्ट)
failed, miscarried, ŚBr.
रिष्ट m. a sword, L. (cf. रिष्टि)
Sapindus Detergens, L. (cf. अ-रिष्ट)
N. of a Daitya, Hariv.
of a king, MBh.
of a son of Manu, MārkP.
रिष्ट n. misfortune, calamity, VarBṛS., Sch.
a bad omen, Suśr.
good luck, fortune, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रिष्ट p. p. 1 Injured, hurt. --2 Unlucky. --ष्टं 1 Mischief, injury, harm. --2 Misfortune, ill-luck. --3 Destruction, loss. --4 Sin. --5 Good luck, prosperity. --ष्टः 1 A sword. --2 The soap plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिष्ट न० रिग--क्त । १ मङ्गले २ अशुभे ३ पापे च अमरः । भावे क्त । ४ नाशे, ५ अशुभादिमति त्रि० । उपचारात् । ६ खङ्गे, ७ रक्तशिग्रौ च पु० मेदि० । स्वार्थे क । तेषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रिष्टं, क्ली, (रिष् + क्तः ।) क्षेमम् । कल्याणम् । अशुभम् । अमङ्गलम् । (यथा, मार्कण्डेये । ५० । ८९ । “स्थालीपिधाने यत्राग्निर्दत्तो दर्व्वीफलेन वा । गृहे तत्र हि रिष्टानामशेषाणां समाश्रयः ॥”) अभावः । नाशः । इत्यमरभरतौ ॥ अशुभस्या- भावः । इति केचित् । इति भरतः ॥ पापम् । इत्यजयः ॥ तद्वति, त्रि ॥
रिष्टः, पुं, (रिष् + क्तः ।) खड्गः । फेणिलः । स तु रक्तशिग्रुः । इति मेदिनी । टे, २७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-162-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रिष्टःरिष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रिष् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रिष्टः 📚 ➤ क्षतिग्रस्त, चोट पहुँचाया हुआ
संस्कृत: हिंसायाम् · पर्याय: कुशल, स्वस्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रिष्ट 📚कल्याण । मंगल । सौभाग्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रिष्टः: रिष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬