🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुक्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुक्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुक्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुचि, त्विष्, भा, भास्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रुज् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. रुज् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. रुह् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. रुह् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. रुह् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  8. रुह् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुच् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुक् / रुग्रुचौरुचः
द्वितीयारुचम्रुचौरुचः
तृतीयारुचारुग्भ्याम्रुग्भिः
चतुर्थीरुचेरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
पञ्चमीरुचःरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
षष्ठीरुचःरुचोःरुचाम्
सप्तमीरुचिरुचोःरुक्षु
सम्बोधनहे रुक् / हे रुग्हे रुचौहे रुचः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुच्
रुच्
ruc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुच् cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 5) रोचते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. रुरोच, रुरुचे, RV. &c. &c.; Subj. रुरुचन्त Pot. रुरुच्यास्, RV.; p. रुरुक्वस्, रुरुचान, ib.; aor. अरुचत्, Rājat.; अरोचिष्ट, Br. &c.; अरुक्त, TĀr.; p. रुचान, RV.; aor. Pass. अरोचि, RV.; Prec. रुचीय, TĀr.; रोचिषीय, Br.; रुचिषीय, AV.; fut. रोचिता Gr.; रोचिष्यते, MBh.; inf. रोचितुम्, ib.; रुचे, RV.; ind.p. रुचित्वा or रोचित्वा, Pāṇ. i, 2, 26), to shine, be bright or radiant or resplendent, RV. &c. &c.; (only in pf. P.) to make bright or resplendent, RV.; to be splendid or beautiful or good, AV.; Mn.; MBh. &c.; to be agreeable to, please (dat. or gen.), Mn.; MBh. &c.; to be pleased with, like (acc.), MBh.; R.; to be desirous of, long for (dat.), Hariv. : Caus. रोचयति, ˚ते (aor. अरूरुचत्, ˚चत; Pass. रोच्यते), to cause to shine, RV.; to enlighten, illuminate, make bright, ib.; ŚBr.; BhP.; to make pleasant or beautiful, AV.; AitBr.; Kum. ; to cause any one (acc.) to long for anything (dat.), Gīt.; to find pleasure in, like, approve, deem anything right (acc. or inf.), Mn.; MBh. &c.; to choose as (double acc.), R.; to purpose, intend, Hariv.; (Pass.) to be pleasant or agreeable to (dat.), R. : Desid. रुरुचिषते or रुरोचिषते Gr.: Intens. (only p. रोरुचान) to shine bright, RV.
रुच् [cf. Gk. λευκός, ἀμϕιλύκη; lux, luceo, luna, lumen; Goth. liuhath, lauhmuni; Germ. lioht, lieht, licht; Angl.Sax. leóht; Eng. light.]
2. रुच् f. light, lustre, brightness, RV. &c. &c.
splendour, beauty, loveliness, VS.; ŚBr. &c.
colour, hue, VarBṛS.; Kālid.; BhP.
(ifc.) appearance, resemblance, BhP.; Kāvyād.
pleasure, delight, liking, wish, desire, VS.; MBh.
pl. N. of a partic. class of Apsarasas, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुच् {c1c} A. (रोचते, रुरुवे, अरुचत्-अरोचिष्ट, रोचिष्यते, रुचित) 1 To shine, look splendid or beautiful, be resplendent; रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः Śi. 6. 46; Ms. 3. 62. --2 To like, be pleased with (said of persons), be agreeable to, please (of things); used with dat. of the person who is pleased and nom. of the thing; न स्रजा रुरुचिरे रमणीभ्यः Ki. 9. 35; यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुंदरं H. 2. 53; sometimes with gen. of person; दारिद्र्यान्मरणाद्वा मरणं मम रोचते न दारिद्र्यं Mk. 1. 11. --Caus. (रोचयति-ते) 1 To cause to like, make pleasant or agreeable; Ku. 3. 16. --2 To illuminate, irradiate. --3 To like, find pleasure in --4 To resolve. --Desid. (रुरु-रो-चिषते) To wish to like &c.
रुच्, रुचा f. [रुच्-क्विप् वा टाप्] 1 Light, lustre, brightness; क्षणदासु यत्र च रुचं कतां गताः Śi. 13. 53, 9. 23, 25; शिखरमणिरुचः Ki. 5. 43; Me. 44. --2 Splendour, loveliness, beauty. --3 Colour, appearance (at the end of comp.); चलवन्भृंगरुचस्तवालकान् R. 8. 53; Ku. 3. 65; Ś. 1. 16; Ki. 5. 45. --4 Liking, desire. --5 Lightning. --6 The note of the parrot or Mainā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुच्(चा) स्त्री रुच सम्प० क्विप् वा टप् । १ दींप्तौ, २ शो- सायां, ३ प्रकाशे, ४ शारिकाखगवाचि च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुक्रुच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुज् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | रुच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुक् 📚 ➤ cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 5) रोचते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. रुरोच, … उमा-कोश
संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुचि, त्विष्, भा, भास्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुच् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 5) रोचते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. रुरोच, …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुच्
प्रभा (चमक) के नाम (१.३.३८) — प्रभा, रुचि, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें