🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:44:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुक्मः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुक्मः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुक्मः

अर्थ: उज्ज्वल, चमकदार

संस्कृत: पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

व्युत्पत्ति: रुच् + मन्, नि.कुत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुक्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुक्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुक्मःरुक्मौरुक्माः
द्वितीयारुक्मम्रुक्मौरुक्मान्
तृतीयारुक्मेणरुक्माभ्याम्रुक्मैः
चतुर्थीरुक्मायरुक्माभ्याम्रुक्मेभ्यः
पञ्चमीरुक्मात् / रुक्माद्रुक्माभ्याम्रुक्मेभ्यः
षष्ठीरुक्मस्यरुक्मयोःरुक्माणाम्
सप्तमीरुक्मेरुक्मयोःरुक्मेषु
सम्बोधनहे रुक्महे रुक्मौहे रुक्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुक्म
रुक्म
rukma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुक्म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वर्ण । सोना । उ॰—चल्यो रुक्मिनी बंधु रुक्म रथ चढ़ि भट रुक्मी । —गोपाल (शब्द॰) ।
२. स्वर्ण- भूषण । स्वर्णभिरण (को॰) ।
३. धस्तूर । धतूरा ।
४. लोहा ।
५. नागकेसर ।
६. रुक्मिणी के एक भाई का नाम । उ॰— कुंदनपुर को भीषम राई । विष्णु भक्ति को तन मन चाई । रुक्म आदि ताके सुत पाँच । रुक्मिणि पुत्री हरि रंग राँच । —सूर (शब्द॰) ।
रुक्म २ वि॰
१. चमकीला ।
२. सुनहरा [को॰] । यौ॰—रुक्मकेशी=सुनहले बालोंवाला । स्वर्णकेश । जिसके केश स्वर्णाभ हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुक्म रुक्मिन्. See next page.
रुक्म m. ‘what is bright or radiant’, an ornament of gold, golden chain or disc, RV.; AV. (here n.), VS.; Br.; ŚrS.
Mesua Roxburghii, L.
the thorn-apple, L.
N. of a son of Rucaka, BhP.
रुक्म n. gold, L.
iron, L.
a kind of collyrium, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुक्म a. [रुच्-मन् नि˚ कुत्वम्] Bright, radiant. --क्मः 1 A golden ornament; Śi. 15. 78. --2 A thornapple. --क्मं 1 Gold. --2 Iron. --Comp. --अंगद a. wearing golden armlets. --कारकः a goldsmith. --पृष्ठक a. gilded, coated with gold. --रथः, --वाहनः N. of Droṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0913-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुक्म न० रुच् मन् नि० कुत्वम् । १ काञ्चने, २ धस्तूरेः अमरः ३ लौहे, मेदि० ४ नागकेसरे च राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुक्मं, क्ली, (रोचते शोभते इति । रुच् + “युजि- रुचितिजां कुश्च । उणा० १ । १४५ । इति मक् कवर्गश्चान्तादेशः ।) काञ्चनम् । (यथा, रामायणे । २ । ७० । २१ । “रुक्मनिष्कसहस्रे द्धे षोडशाश्वशतानि च । सत्कृत्य केकयीपुत्त्रं कैकेयो धनमादिशत् ॥”) धुस्तूरम् । इत्यमरः ॥ लोहम् । इति मेदिनी । मे, २८ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “कृष्णायसं काललोहं रुक्मं तत्तीक्ष्णमप्यथ ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) नागकेशरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (वर्णे, पुं । इति उज्ज्वलदत्तः । १ । १४५ ॥ दीप्तिशीले, त्रि । वथा, ऋग्वेदे । ५ । ६१ । १२ । “दिवि रुक्म इवोपरि ॥” “दिवि द्युलोके रुक्मो रोचमान आदित्य इव ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-163-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुक्मःरुक्म (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुक्मः 📚 ➤ उज्ज्वल, चमकदार
संस्कृत: पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हेमन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुक्म 📚स्वर्ण । सोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुक्म
सोने के और नाम (२.९.९५) — चामीकर, जातरूप, महारजत, कांचन, कार्तस्वर, जाम्बूनद, अष्टापद

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रुक्मः: रुच् + मन्, नि.कुत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬