🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:54:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुचिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुचिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुचिः

अर्थ: प्रकाश, कान्ति, आभा, उज्ज्वलता

संस्कृत: प्रभा, अत्यासक्तिः, किरणः, स्पृहा · पर्याय: प्रभा, रुच्, त्विष्, भा, भास्

व्युत्पत्ति: रुच् + कि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुचि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुचिःरुचीरुचयः
द्वितीयारुचिम्रुचीरुचीः
तृतीयारुच्यारुचिभ्याम्रुचिभिः
चतुर्थीरुचये / रुच्यैरुचिभ्याम्रुचिभ्यः
पञ्चमीरुचेः / रुच्याःरुचिभ्याम्रुचिभ्यः
षष्ठीरुचेः / रुच्याःरुच्योःरुचीनाम्
सप्तमीरुचौ / रुच्याम्रुच्योःरुचिषु
सम्बोधनहे रुचेहे रुचीहे रुचयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुचि
रुचि
ruci
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुचि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रजापति जो रौज्य मनु के पिता थे ।
रुचि २ संज्ञा स्त्री॰
१. प्रवृत्ति । तबीयत । जैसे— जिस काम में आपकी रुचि हो, वही कीजिए ।
२. अनुराग । प्रेम । चाह ।
३. किरण ।
४. छवि । शोभ । सुंदरता । उ॰— त्यों पद्माकर आनन में रुचि कानन भौंहैं कमान लगी है । —पद्माकर (शब्द॰) ।
५. खाने की इच्छा । भूख ।
६. स्वाद । जायका । उ॰— तब तब कहि सबरी के फलन की रुचि माधुरी न पाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
७. गोरोचन ।
८. कामशास्त्र के अनुसार एक प्रकार का आलिंगन जिसमें नायिका नायक के सामने उसके घुटने पर बैठकर उसे गले से लगाते है ।
९. एक अप्सरा का नाम । उ॰— देखी न जाति बिसेखी बधू किधौ हेम बरेखी रमा रुचि रंभौ ।—मन्नालाल (शब्द॰) ।
रुचि ३ वि॰ शोभा के अनुकूल । फबता हुआ । योग्य । मुनासिव । उ॰—झीपी सादी कंचुकी कुच रुचि दीसी आज । जनु बिधि सीसी सेत मैं केसरि षीसी राज । स॰ सप्तक, पृ॰ २३५ ।
रुचि २ संज्ञा पुं॰ केशव के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचि f. (रुचि, MaitrS.) light, lustre, splendour, beauty, AV. &c. &c.
colour, Kāv.
liking, taste, relish, pleasure, appetite, zest, AV. &c. &c. (ifc. taking pleasure in, desirous of, longing for; with loc., प्रति inf. or comp.; रुचिं-√ दा or रुचये-√ भू, to please; रुचिम् आ-√ वह्, with dat., to excite a desire for; रुच्या or स्व-रुच्या, at pleasure, at will)
a kind of coitus, L.
a kind of pigment (= रोचना), L.
N. of an Apsaras, MBh.
of the wife of Devaśarman, ib.
रुचि m. N. of a Prajā-pati (the husband of Ākūti and father of Yajña or Su-yajña and of Manu Raucya), Pur.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
of a king, VP.
रुचि mfn. pleasant, agreeable (= रुचिर), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुचिः(ची) f. [रुच्-कि वा ङीप्] 1 Light, lustre, splendour, brightness; [] रुचिमिंदुदले करोत्यजः परिपूर्णंदुरुचिर्महीपतिः Śi. 16. 71; R. 5. 67; Me. 15. --2 A ray of light; as in रुचिभर्तृ q. v. --3 Appearance, colour, beauty (usually at the end of comp.); पटलं बहिर्बहलपंकरुचि Śi. 9. 19. --4 Taste, relish; as in रुचिकर. --5 Zest, hunger, appetite. --6 Wish, desire, pleasure; स्वरुच्या ‘at will or pleasure. --7 Liking, taste; विमार्गगायाश्च रुचिः स्वकांते Bv. 1. 125 ‘liking or love’; न स क्षितीशो रुचये बभूव; भिन्नरुचिर्हि लोकः R. 6. 30; नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनं M. 1. 4; oft. in comp. in the sense of ‘indulging in’, ‘devoted or addicted to’; हिंसारुचेः Māl. 5. 29. --8 Passion, close application to any object --9 A kind of yellow pigment ( गोरोचना). --Comp. --कर a. {1} tasteful, savoury, palatable. {2} exciting desire. {3} stomachic, tonic. --धामन् m. the sun. --भर्तृ m. {1} the sun; Śi. 9. 17. {2} a husband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुचि(ची) स्त्री रुच--कि वा ङीप् । १ अनुरागे २ आसङ्गे ३ स्पृहायाम् ४ अभिलाषे ५ किरणे अमर । ६ शोभायां मेदि० ७ बुभुक्षायां हेमच० । ८ गोरोचनायां च राजनि० । ९ प्रजापतिभेदे पु० मार्क० पु० । १० आलिङ्गतभेदे कामशास्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुचि" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुचिःरुचि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुचिः 📚 ➤ प्रकाश, कान्ति, आभा, उज्ज्वलता
संस्कृत: प्रभा, अत्यासक्तिः, किरणः, स्पृहा · पर्याय: प्रभा, रुच्, त्विष्, भा, भास्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुचि 📚एक प्रजापति जो रौज्य मनु के पिता थे🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुचि
प्रभा (चमक) के नाम (१.३.३८) — प्रभा, रुच्, त्विष्, भा, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें