🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:06:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुजम्

अर्थ: भंग, अस्थिभंग

संस्कृत: रोगः · पर्याय: रुजा, उपताप, रोग, व्याधि, गद

व्युत्पत्ति: रुज् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुज् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रुज् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. रुज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. रुज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. रुज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुज् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुक् / रुग्रुजौरुजः
द्वितीयारुजम्रुजौरुजः
तृतीयारुजारुग्भ्याम्रुग्भिः
चतुर्थीरुजेरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
पञ्चमीरुजःरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
षष्ठीरुजःरुजोःरुजाम्
सप्तमीरुजिरुजोःरुक्षु
सम्बोधनहे रुक् / हे रुग्हे रुजौहे रुजः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुज्
रुज्
ruj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुज् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 123) रुजति (ep. also ˚ते; pf. रुरोज, RV. &c. &c.; aor. 2. sg. रोक्, VS.; रुक्, MaitrS.; अरौक्षीत् Gr.; fut. रोक्ता, रोक्ष्यति, ib.; inf. -रुजे, RV.; ind.p. रुक्त्वा, -रुज्य, Br.), to break, break open, dash to pieces, shatter, destroy, RV. &c. &c.; to cause pain, afflict, injure (with acc. or gen.; cf. Pāṇ. ii, 3, 54), VS. &c. &c.: Caus. रोजयति (aor. अरूरुजत्), to cause to break &c.; to strike upon (loc.), BhP.; (cl. 10. Dhātup. xxxiii, 129) to hurt, injure, kill: Desid. रुरुक्षति Gr. (see रुरुक्षणि) : Intens. रोरुज्यते, रोरोक्ति, Gr.
रुज् [cf. Gk. λυγρός; Lat. lugeo.]
2. रुज् (ifc.), breaking, crushing, shattering, MBh.
pain, illness, disease, Mn.; MBh. &c.
fracture, MW.
toil, trouble, ib.
Costus Speciosus, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुज् {vI.v} {c6c} P. (रुजति, रुग्ण) 1 To break to pieces, destroy; R. 9. 63, 12. 73; Bk. 4. 43. --2 To pain, injure, disorder, afflict with disease, (sometimes with gen); रावणस्येह रोक्ष्यंति कपयो भीमविक्रमाः Bk. 8. 120. --3 To bend. {vII.v} {c10c} U. (रोजयति-ते) To hurt, kill.
रुज्, रुजा f. [रुज्-क्विप् वाटाप्] 1 Breaking, fracture. --2 Pain, torment, pang, anguish; अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे Ś. 3. 4; क्व रुजा हृदयप्रमाथिनी M. 3. 2; चरणं रुजापरीतं 4. 3. --3 Sickness, malady, disease; R. 19. 52. --4 Fatigue, toil, [] effort, trouble. --5 A ewe. --6 Leprosy. --Comp. --कर a. causing pain, sickening. --(रः) a disease, sickness, illness. --प्रतिक्रिया counteraction or treatment of disease, curing, practice of medicine. --भेषजं a medicine. --सद्मत् n. feces, excrement.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुज्(जा) स्त्री रुज--सम्प० क्विप् वा टाप् रुज--अङ् वा । १ रोगे २ भङ्गे मेदि० रुज--क । ३ मेष्यां हेमच० । ४ कुष्ठे च (कुड) राजनि० । एतद्योगे कर्मषष्ठ्या न समासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुजम्रुज् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुज् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुजम् 📚 ➤ भंग, अस्थिभंग
संस्कृत: रोगः · पर्याय: रुजा, उपताप, रोग, व्याधि, गद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुज् 📚cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 123) रुजति (ep. also ˚ते; pf. रुरोज, RV. …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुज्
रोग (२.६.५१) — रुजा, उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रुजम्: रुज् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें