🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:35:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुजाकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुजाकर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुजाकर

अर्थ: रुजा (पीड़ा, संताप) + अकर ("अक्रिय, निकम्मा)

अंग्रेज़ी: causing pain, sickening, Kāvyâd.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुजाकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रुजाकर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रुजाकर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुजाकरःरुजाकरौरुजाकराः
द्वितीयारुजाकरम्रुजाकरौरुजाकरान्
तृतीयारुजाकरेणरुजाकराभ्याम्रुजाकरैः
चतुर्थीरुजाकरायरुजाकराभ्याम्रुजाकरेभ्यः
पञ्चमीरुजाकरात् / रुजाकराद्रुजाकराभ्याम्रुजाकरेभ्यः
षष्ठीरुजाकरस्यरुजाकरयोःरुजाकराणाम्
सप्तमीरुजाकरेरुजाकरयोःरुजाकरेषु
सम्बोधनहे रुजाकरहे रुजाकरौहे रुजाकराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुजाकर
रुजाकर
rujākara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुजाकर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिससे कोई रोग उत्पन्न हो । बीमारी पैदा करनेवाला ।
२. रोग । बीमारी ।
३. कमरख नामक फल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुजा—कर mfn. causing pain, sickening, Kāvyād.
रुजा—कर m. sickness, disease, L.
sickness induced by passion or love (said to be one of the Bhāvas, q.v.), MW.
the fruit of Averrhoa Carambola, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुजाकर न० रुजां रोगं करोति ह्य--अच् । १ कर्मरङ्गफले (कामराङ्गा) शब्दच० २ रोगकारके त्रि० । ३ व्याधौ पु० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुजाकरं, क्ली, (रुजां रोगं करोतीति । कृ + टः ।) कर्म्मरङ्गफलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
रुजाकरः, पुं, (रुजां करोतीति । कृ + टः ।) व्याधिः । यथा । व्याधिस्त्वाधी रुजाकरः । इति हेमचन्द्रः । २ । २२६ ॥ (व्याधिकारके, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-167-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुजाकररुजाकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रुजाकर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुजाकर 📚 ➤ रुजा (पीड़ा, संताप) + अकर ("अक्रिय, निकम्मा)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): causing pain, sickening, Kāvyâd.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुजाकर 📚वह जिससे कोई रोग उत्पन्न हो । बीमारी पैदा करनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रुजाकर = रुजा + कर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें