🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:47:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुजाली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुज्-+आली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आली

अर्थ: सहेली

संस्कृत: सखी, पङ्क्तिः · पर्याय: आलि, सखी, वयस्या

व्युत्पत्ति: आ+अल्+ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. आलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. आलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. आलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. आलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. आलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. आलि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  8. आलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आली (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलीआल्यौआल्यः
द्वितीयाआलीम्आल्यौआलीः
तृतीयाआल्याआलीभ्याम्आलीभिः
चतुर्थीआल्यैआलीभ्याम्आलीभ्यः
पञ्चमीआल्याःआलीभ्याम्आलीभ्यः
षष्ठीआल्याःआल्योःआलीनाम्
सप्तमीआल्याम्आल्योःआलीषु
सम्बोधनहे आलिहे आल्यौहे आल्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आली
आली
ālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आली १ वि॰ [सं॰] सखी । सहेली । गोइयाँ । उ॰ एक कहइ नृपसुत तेइआली । सुने जे मुनि संग आए काली ।—मानस, १ ।२२९ ।
आली २ संज्ञा स्त्री॰ [देश.] चार बिस्वे के बराबर का एक मान । विशेष—यह शब्द गढवाल और कुमाऊँ में बोला जाता है ।
आली ३ पु † वि॰ स्त्री [सं॰ आर्द्र] भीगी हुई । गीला । तर ।
आली ४ वि॰ [अ॰] बड़ा । उच्चा । श्रेष्ठ । माननीय । यौ॰—आलीशान । आलीजाह । जनाब आली । विशेष—इस शब्द का प्रयोग प्राय: यौगिक शब्दों के साथ होता है ।
आली ५ [वि॰ आल] आल के रंग का । जैसे,—आली रंग ।
आली ६ संज्ञा स्त्री॰[सं॰ आलि] पंक्ति । अवली । उ॰—बरनै दीन- दयाल बैठि हंसन की आली, मंद मंद पग देत अहो यह छल की चाली ।—दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ २०९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आली f. a woman's female friend, Kum.; Sāh.; Amar.; Śiś. &c.
आ-√ ली Ā. -लीयते, to come close to; to settle down upon; to stoop, crouch, MBh.; Hariv.; Ragh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आली = आलि q. v.
आली {c4c} A. 1 To settle down upon; निर्भिद्योपरि कर्णिकारकुसुमान्यालीयते षट्पदः V. 2. 23. --2 To faint; मुहुरालीयते भीता Mb. --3 To melt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आली, स्त्री, (आलि + ङीष् ।) सखी । पङ्क्तिः । वृश्चिकः । इत्यमरटीकायां भरतादयः ॥ सेतुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (श्रेण्यर्थे यथा कुमारे ६ । ४९ । “तोयान्तर्भास्करालीव रेजे मुनिपरम्परा” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुज्-आलीसमास: रुज् + आली तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: आली (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | आलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुज्आली 📚रुज् 📚आली ➤ रुज् (पीड़ा, संताप) + आली (सहेली)
संस्कृत: सखी, पङ्क्तिः · पर्याय: आलि, सखी, वयस्या

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुज् 📚cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 123) रुजति (ep. also ˚ते; pf. रुरोज, RV. …🔵🟣🟢
आली 📚सखी । सहेली । गोइयाँ । उ॰ एक कहइ नृपसुत तेइआली । सुने जे मुनि संग आए क…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुज्
रोग (२.६.५१) — रुजा, उपताप, रोग, व्याधि, गद, आमय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रुजालीरुज् + आलीहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

  • रुज्-आली = रुज् + आली तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें