🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:56:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रैअति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रै-+अति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अति

अर्थ: विशेषण और क्रिया - विशेषणों से पूर्व प्रयुक्त होने वाला उपसर्ग - बहुत, अधिक, अतिशय, अत्यधिक उत्कर्ष को भी यह शब्द प्रकट करता है

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अति
अति
ati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दशमीस्थ (3.3.94)
प्रकाश (3.3.229)
'अति' — अधिकता, उल्लंघन (3.3.256)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अति १ वि॰ [सं॰] बहुत । अधिक । ज्यादा । उ॰—अति डर तें अति लाज तें जो न चहै रति बाम ।—पझाकर ग्रं॰, पृ॰ ८६ ।
अति २ संज्ञा स्त्री॰ अधिकता । ज्यादती । सीमा का उल्लंघन या अतिक्रमण । उ॰—(क) गंगा जू तिहारो गुनगान करै अजगैब आनिहोति बरखासु आनँद की अति है ।—पदमाकर ग्रं॰, पृ॰ २५८ । (ख) उनके ग्रंथ में कल्पना की अति है ।—व्यास (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति ind. [probably neut. of an obsolete adj. अतिन्, passing, going, beyond; see √ अत्, and cf. Old Germ. anti, unti, inti, unde, indi, &c.; Eng. and; Germ. und; Gk. ἔτι, ἀντί, Lat. ante; Lith. ant; Arm. ti; Zend aitì].
As a prefix to verbs and their derivatives, expresses beyond, over, and, if not standing by itself, leaves the accent on the verb or its derivative; as, अति-क्रम् (√ क्रम्), to overstep, Ved. Inf. अति-क्रमे, (fit) to be walked on, to be passed, RV. i, 105, 16, अति-क्रमण n. See s.v. When prefixed to nouns, not derived from verbs, it expresses beyond, surpassing, as, अति-कश, past the whip, अति-मानुष, superhuman, &c. See s.v.
As a separable adverb or preposition (with acc.), Ved. beyond (with gen.) over, at the top of RV.; AV.
is often prefixed to nouns and adjectives, and rarely to verbs, in the sense excessive, extraordinary, intense;
excessively, too
exceedingly, very
in such compounds the accent is generally on अति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (12,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अति ind. [अत्-इ] 1 A prefix used with adjectives and adverbs, meaning ‘very’, ‘too’, ‘exceedingly’, ‘excessively’, ‘very much,’ and showing उत्कर्ष; नातिदूरे not very far from; ˚कृश very lean; ˚भृशं very much; also with verbs or verbal forms; ˚सिक्तमेव भवता Sk.; स्वभावो ह्यतिरिच्यते &c. --2 (With verbs) Over, beyond; अति-इ go beyond, overstep; so ˚क्रम्, ˚चर्, ˚वह् &c. In this case अति is regarded as a preposition उपसर्ग. --3 (a) (With nouns or pronouns) Beyond, past, surpassing, superior to, eminent, respectable, distinguished, higher, above, (used with acc. as a कर्मप्रवचनीय, or as first member of Bah. or Tat. Comp.; in which last case it has usually the sense of eminence or higher degree: अतिगो, ˚गार्ग्यः, = प्रशस्ता गौः, शोभनो, गार्ग्यः; ˚राजन् an excellent king; or the sense of अतिक्रांत must be understood with the latter member which will then stand in the accusative case; अतिमर्त्यः = मर्त्यमतिक्रांतः; ˚मालः, अतिक्रांतो मालां; so अतिकाय, ˚केशर, q. v.); अति देवान् कृष्णः Sk.; मानुषानतिगंधर्वान् सर्वान्गंधर्व लक्षये Mb; ˚मानुषं कर्म a deed [] which is beyond human power, i. e. a superhuman action; ˚कशः past the whip (as a horse), unmanageable; ˚त्यद् surpassing that; ˚त्वां, ˚त्वान् him or them that surpasses or surpass thee, so ˚मां, ˚यूयं &c. (b) (With nouns derived from roots) Extravagant, exaggerated, inordinate, excessive, extraordinary; e. g. ˚आदरः excessive regard; ˚आशा extravagant hope; so ˚भयं, ˚तृष्णा, ˚आनंदः &c. &c.; अतिदानात् बलिर्बद्धो नष्टो मानात्सुयोधनः । विनष्टो रावणो लौल्यादति सर्वत्र वर्जयेत्; cf. ‘extremes are ever bad.’ (c) Unfit, idle, improper, in the sense of असंप्रति or क्षेप ‘censure’; अतिनिद्रं = निद्रा संप्रति न युज्यते Sk. The गणरत्नमहोदधि gives the following senses of अतिः - विक्रमातिक्रमाबुद्धिभृशार्थातिशयेष्वति । e. g. अतिरथः रथाधिकं विक्रमवान्; ˚मतिः बुद्ध्यतिक्रमः; ˚गहनं बुद्धेरविषयः; ˚तप्तं भृशतप्तं; ˚वेगः अतिशयितो वेगः.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0029-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अति अव्य० अत--इ । पूजायाम्, उत्कर्षे, अतिक्रमणे, च । स्वभावोह्यतिरिच्यते “तेषु हार्दी तथाप्यतीति” चण्डी० । तत्पुरुषपूर्व्वपदस्थः अतिक्रान्तार्थे “अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीययेति” वा० । अतिराजी अतिश्वी । उत्- कर्षार्थे कुगतिप्रादयश्चेति समासे अतिधनमतिबलमिति । “विक्रमातिक्रमाबुद्धिभृशार्थातिशयेष्वतीति” गणरत्नोक्तेश्च विक्रमादिषु तत्र, विक्रमे अतिरथः, (रथाधिकविक्रमवान्) अतिक्रमे, अतिमति (बुद्ध्यतिक्रमः) अबुद्धौ अतिगहनम् (बुद्धेरविषयः) भृशे अतितप्तम् (भृशतप्तम्) अतिशये अति- वेगः (अतिशयितो वेगः) एवमन्यान्यप्युदाहार्य्याणि । अस्य क्रियायोगे उपसर्गता अतिक्रमे पूजायाञ्च कर्म्मप्रव- चनीयसंज्ञा तेन तद्योगे द्वितीयादि तत्रातिक्रमे राजानमति, पूजायाम् अतिस्तुतमित्यादौ उपसर्गत्वबाधान्न षत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0098,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अति, व्य, प्रशंसा । (अत् + इ । पूजायां । अतिरति- क्रमणे चेति । अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे इति पाणिनि- सूत्रम् ।) प्रकर्षं । लङ्घनं । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ अतिशयं । क्रान्तं । पूजनं । असम्भावना । इति दुर्गादासः । प्रादिविंशत्युपसर्गान्तर्गतोऽयं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-025-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अति" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रै-अतिसमास: रै + अति तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रैअति 📚रै 📚अति ➤ रै (धन) + अति (विशेषण और क्रिया - विशेषणों से पूर्व प्रयुक्त होने वाला उपस…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रै 📚धन दौलत । संपत्ति🟠🔵🟣🟢🟤
अति 📚बहुत । अधिक । ज्यादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रै
धन के नाम (२.९.९०) — द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रैअति = रै + अति तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें