🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:20:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोकथाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रा+उकथा+आम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रा

अर्थ: अदा.पर. राति , रात

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  3. ऋ (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारारेराः
द्वितीयाराम्रेराः
तृतीयारयाराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरायैराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरायाःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरायाःरयोःराणाम्
सप्तमीरायाम्रयोःरासु
सम्बोधनहे रेहे रेहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उकथा

अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे · पर्याय: प्रबन्धकल्पना

अंग्रेज़ी: to speak, to tell, to state, to explain, to narrate

व्युत्पत्ति: कथ्-अङ्-टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कथ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कथा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकथाकथेकथाः
द्वितीयाकथाम्कथेकथाः
तृतीयाकथयाकथाभ्याम्कथाभिः
चतुर्थीकथायैकथाभ्याम्कथाभ्यः
पञ्चमीकथायाःकथाभ्याम्कथाभ्यः
षष्ठीकथायाःकथयोःकथानाम्
सप्तमीकथायाम्कथयोःकथासु
सम्बोधनहे कथेहे कथेहे कथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कथ (चुरादिगण) · अर्थ: कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (वाक्यप्रबन्धे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकथयतिकथयतःकथयन्ति
मध्यमकथयसिकथयथःकथयथ
उत्तमकथयामिकथयावःकथयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कथयति · लट् (आत्मने.): कथयते · लिट्: कथयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): कथयाञ्चक्रे · लुट्: कथयिता · लुट् (आत्मने.): कथयिता · लृट्: कथयिष्यति · लृट् (आत्मने.): कथयिष्यते · लोट्: कथयतात् · लोट् (आत्मने.): कथयताम् · लङ्: अकथयत् · लङ् (आत्मने.): अकथयत · विधिलिङ्: कथयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): कथयेत · आशीर्लिङ्: कथ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कथयिषीष्ट · लुङ्: अचकथत् · लुङ् (आत्मने.): अचकथत · लृङ्: अकथयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकथयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कथन · ण्वुल्: कथकः · तृच्: कथयिता · यत्: कथ्यः · तव्य: कथयितव्यः · अनीयर्: कथनीयः · क्त: कथितः · क्तवतु: कथितवान् · शतृ: कथयन् · स्य-शतृ: कथयिष्यन् · शानच्: कथयमानः · क्त्वा: कथयित्वा · ल्यप्: प्रकथय्य · तुमुन्: कथयितुम् · णमुल्: कथम् · क्तिन्: कत्ति · क्वसु: कथयाम्बभूवान्

आम

अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना

संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

अंग्रेज़ी: to go, to sound, to serve, to help, to be slave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना (गतौ शब्दे सम्भक्तौ च)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआमआमतुःआमुः
मध्यमआमिथआमथुःआम
उत्तमआमआमिवआमिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अमति · लिट्: आम · लुट्: अमिता · लृट्: अमिष्यति · लोट्: अमतात् · लङ्: आमत् · विधिलिङ्: अमेत् · आशीर्लिङ्: अम्यात् · लुङ्: आमीत् · लृङ्: आमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अमन · ण्वुल्: अमकः · तृच्: अमिता · यत्: अम्यः · तव्य: अमितव्यः · अनीयर्: अमनीयः · क्त: आन्तः · क्तवतु: आन्तवान् · शतृ: अमन् · स्य-शतृ: अमिष्यन् · क्त्वा: अमित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: अमितुम् · णमुल्: अमम् · घञ्: अमः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रा
रा
rā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा (आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)
giving
gold
1. रा or रास् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 49) राति (Ved. also Ā. राते; Impv. रिरीहि, ररास्व, ररीध्वम्; p. रराण; 3. sg. ररते and रासते; pf. ररिम, ररे; aor. अरास्म Subj. रासत् &c. Pot. रासीय; Class. forms are only pr. राति; fut. राता, BhP.; रास्यति, Vop., and inf. रातवे, BhP.), to grant, give, bestow, impart, yield, surrender, RV.; &c.
2. रा (ifc.) granting, bestowing, BhP.
3. रा f., see 3. रै.
4. रा See under 3. र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रा {c2c} P. (राति, रात) To give, grant, bestow; वयं ते अद्य ररिमा हि कामं Rv. 3. 14. 5; स रातु वो दुश्रयवनो भावुकानां परंपरां K. P. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा दाने ग्रहणे च अदा० पर० सक० अनिट् । राति अरासीत् ।
रा स्त्री रा--सम्प० भावे क्विप् । १ विभ्रमे २ दाने एकाक्षर- कोषः । कर्मणि क्विप् । ३ काञ्चने शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रा, ल दाने । ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०-पर०-सक०-अनिट् ।) ल, राति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रारा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रै + अच्)
अन्य सम्भावना: रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
उकथाकथा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कथ + अच् 📚
आमअम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रा 📚 ➤ अदा.पर. राति , रात

उकथा 📚 ➤ कहना, व्याख्यान करना, बयान करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: वाक्यप्रबन्धे · पर्याय: प्रबन्धकल्पना

आम 📚 ➤ जाना, शब्द करना, सेवा करना
संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤
कथा 📚वह जो कही जाय । बात । विशेष—न्याय में यथार्थ निश्चय या विपक्षी के पराज…🟠🔵🟣🟢🟤
अम् 📚ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कथा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रोकथामरा + उकथागुण आद्गुणः (६.१.८७)
रोकथामउकथा + आमदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रा: रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • उकथा: उत् + कथ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬