🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कथा
kathā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कल्पित कथानक वाली रचना 'कथा' (1.6.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कथा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह जो कही जाय । बात । विशेष—न्याय में यथार्थ निश्चय या विपक्षी के पराजय के लिये जो बात कही जाय । इसके तीन भेद हैं—बाद, जल्प, वितंडा । यौ॰—कथोपकथन=परस्पर बातचीत ।
२. धर्मविषयक व्याख्यान या आख्यान ।उ॰—हरि रह कथा विराजति बेनी ।—मानस,
१. । २ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—कहना ।—बाँधना ।—सुनना ।—सुनाना ।—होना । —उ॰—पहिलै ताकर नावँ लै कथा करौं औगाहि । जायसी ग्रं॰, पृ॰
१. । मुहा॰—कथा उठना=कथा बंद या समाप्त होना । कथा बैठना= (१) कथा होना । (२) कथा प्रारंभ होना । कथा बैठना= कथा कहने के लिये किसी व्यास को नियुक्त करना । यौ॰—कथामुख । कथारंभ । कथोदय । कथोद्धात=कथा का प्रारंभिक भाग । कथापीठ=कथा का मुख्य भाग ।
३. उपन्यास का एक भेद । विशेष—इसमें पूर्वपीठिका और उत्तरपीठिका होती है । पूर्वपीठिका में एक वक्ता और एक या अनेक बनाए जाते हैं । श्रोता की ओर से ऐसा उत्साह दिखलाया जाता है कि पढ़नेवालों को भी उत्साह होता है । वक्ता के मुँह से सारी कहानी कहलाई जाती है । कथा की समाप्ति में उत्तरपीठिका होती है । इसमें वक्ता और श्रोता का उठ जाना आदि उत्तरदशा दिखाई जाती है ।
४. बात । चर्चा । जिक्र । क्रि॰ प्र॰—उठना ।—चलना ।—चलाना ।
५. समाचार । हाल ।
६. बादविवाद । कहासुनी । झगड़ा । मुहा॰—कथा चुकाना=(१) झगड़ा मिटाना । मामला खतम करना । (२) काम तमाम करना । मार डालना । उ॰— मेघनादै रिस आई, मंत्र पढ़ि कै चलाइयौ बाण ही में नाग फाँस बड़ी दुख दाइनी । ...... काहे की लराई, उन कथा की चुकाई जैसे पारा मारि डारत है पल में रसाइनी ।—हनुमान (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कथा f. (for 2. See col. 3) conversation, speech, talking together, ĀśvGṛ.; MBh.; Mn. &c.
talk, mention
(का कथा [with gen. or more commonly with loc. and sometimes with प्रति], what should one say of? how should one speak of? e.g. एको ऽपि कृच्छ्राद् वर्तेत भूयसां तु कथैव का, even one person would live with difficulty, what should one say of many? i.e. how much more many? Kathās. iv, 123; का कथा बाण-संधाने, what mention of fitting the arrow? i.e. what necessity for fitting the arrow? Śak. 53 a)
story, tale, fable, MBh.; R.; Hit. &c.
a feigned story, tale (as one, of the species of poetical composition), Sāh. 567; Kāvyād.
Story (personified), Kathās.
(in log.) discussion, disputation, Sarvad.
2. कथा ind. (for 1. See col. 1) (Ved. for कथम्, Pāṇ. v, 3, 26) how? whence? why? RV.; AV. viii, 1, 16; TS. &c.
(यथा कथा च, in any way whatsoever, ŚBr. iv)
sometimes merely a particle of interrogation (e.g. कथा शृणोति … इन्द्रः, does Indra hear? RV. iv, 23, 3; कथा-कथा, whether-or? TS. ii, 6, 1, 7).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (247,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कथा [कथ् नि˚ अ] 1 A tale, story; ˚प्रावीण्यं U. 4 historical knowledge. --2 A fable, feigned story; कथाच्छलेन बालानां नीतिस्तदिह कथ्यते H. Pr. 8 --3 An account, allusion, mention; कथापि खलु पापानामलमश्रेयसे यतः Śi. 2. 40. --4 Talk, conversation, speech; प्रथमं कृतां कथां Ś. 4. 1. --5 A variety of prose composition, often distinguished from आख्यायिका; (प्रबंधकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः । परंपराश्रया या स्यात् सा मताख्यायिका बुधैः ॥); see under आख्यायिका also. --6 (In phil.) Disputation. का कथा or कथा with प्रति (what mention) is often used in the sense of ‘what need one say of’, ‘not to mention’, ‘to say nothing of’, ‘how much more’, or ‘how much less’; का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुंकारेणेव धनुषः स हि विघ्नानपोहति Ś. 3. 1; अभितप्तमयोपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु R. 8. 43; आप्तवागनुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा 10. 28; Ve. 2. 25. --Comp. --अनुरागः taking pleasure in conversation, attention. --अंतरं {1} the course of conversation; स्मर्तव्योस्मि कथांतरेषु भवता Mk. 7. 7. {2} another tale. --अवशेष or कथाशेष a. one of whom only the narrative remains, i. e. deceased, dead. --आक्रमः the commencement of a conversation. --आरंभः commencement of a tale. --आरामः garden of fable. --आलापः speech, conversation. --उदयः the beginning of a tale. --उद्धातः {1} the second of the five kinds of प्रस्तावना, where the first character enters the stage after over-hearing and repeating either the words of the manager ( सूत्रधार) or their sense; see S. D. 290; e. g. in Ratn., Ve. or Mudrārākṣasa. {2} commencement of a tale or narration; आकुमारकथोद्धातं शालिगोप्यो जगुर्यशः R. 4. 20. --उपकथ --उपाख्यानं narration, relation, telling a story. --छलं {1} the guise of a fable. {2} giving a false account. --नायकः, पुरुषः the hero or leading character of a story; रामायण˚ U. 4, 6. --पठिं {1} the introductory part of a tale or story. {2} N. of the first लंबक or book of the कथासरित्सागर. --प्रबंधः [] a tale, fiction, fable. --प्रसंग a. {1} talkative, talking much and foolishly. {2} mad, foolish. --(गः) {1} conversation, talk or course of conversation; नानाकथाप्रसंगावस्थितः H. 1; कथाप्रसंगेन विवादं किल चक्रतुः Ks. 22. 181; N. 1. 35. {2} a curer of poisons (विषवैद्य); कथाप्रसंगेन जनैरुदाहृतात् Ki. 1. 24 (where the word is used in sense 1 also). --प्राणः {1} an actor. {2} a professional storyteller. --मुखं the introductory portion of a story; Pt. 1. --योगः course of conversation, talk, discourse. --विपर्यासः changing the course of a story. --विरक्त a. reserved, taciturn, disliking conversation. --शेष a. see कथावशेष.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0374-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथा स्त्री कथ--नि० अ । १ कथने, “अभितप्तमयोऽपा मादेव भजते कैव कथा शरीरिणाम्” “आप्तागमानुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा” रघुः । “का कथा वाणस- न्धाने ज्याशब्देनैव दूरतः” शकु० । “सत्त्वासत्त्वकथा वृथा” खण्डनखा० । “कथाप्रसङ्गेन मिथः सखीमु- खात्” नैष० । “कथाप्रसङ्गेन जनैरुदाहृतात्” किरा० । “प्रबन्धकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः । पर- म्पराश्रया या स्यात् सा मताख्यायिका गुधेः” इत्युक्तलक्षणे २ स्तोकसत्यप्रबन्धरूपे वाक्ये । प्रबन्धरूप- वाक्यसमुदायत्मकत्वाच्च कादम्बर्य्यादीनां कथात्वं तत्र [] शूद्रकनृपवृत्तान्तस्य सत्यत्वात् अन्यस्य सर्वस्य मिथ्या मूतस्यैव कविना कल्पनेन प्रबन्धनात् । पक्षप्रतिपक्षोपन्धसेन विचाररूपे ३ वाक्ये च । विचाराङ्गकथा हि त्रिविधा वादजल्पवितण्डाभेदात् तत्र “प्रमाणतर्कसाधनोपलम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो यादः” । “यथोक्तोपपन्नच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोप- लम्भोजल्पः” “स्वपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा” गौ० सूत्रैः वादादयो लक्षिता विशेषस्तत्तच्छब्दे वक्ष्यते । कथायां साधुकथादि० ठक् । काथिक कथासाघौ त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1640-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कथा, स्त्री, (क्रथ + “चितिपूजिकथिकुम्बिचर्च्चि- श्चेति” । ३ । ३ । १०५ । अङ् । टाप् च ।) प्रबन्धकल्पना । इत्यमरः । १ । ६ । ६ । प्रबन्धेन कल्पना अथव प्रबन्धस्य अभिधेयस्य कल्पना स्वयं रचना इति सारसुन्दरी ॥ “प्रवन्धस्य कल्पना रचना बह्वनृतास्तोकसत्या” । इति भरतः ॥ “प्रबन्धकल्पनां स्तोकसत्यां प्राज्ञाः कथां विदुः । परम्पराश्रया या स्यात् सा मताख्यायिका क्वचित्” ॥ इति कोलाहलाचार्य्यः ॥ (“नैयायिकमते हि नानावक्तृकपूर्व्वपक्षसिद्धान्तवान् वाक्यसन्दर्भः” । यया, मनुः । ३ । २३१ । “यद्यद्रोचेत विप्रेभ्यस्तत्तद्दद्यादमत्सरः । ब्रह्मोद्याश्च कथाः कुर्य्यात्पितणामेतदीप्सितम्” ॥ [] वार्त्ता । वाक्यम् । यथा, रघुः । ८ । ४३ । “अभितप्तमयोऽपि मार्द्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु” ॥ विवरणम् । यथा, रामायणे । १ । ८ । ६ । “सनत्कुमारो भगवान् पुरा कथितवान् कथाम् । भविष्यं विदुषां मध्ये तव पुत्त्रसमुद्भवम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-017-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कथा" आता है (22)
आख्यायिका कथा । कहानी । किस्साभणित कही हुई बात । वार्ता । कथाकथानक कथाओखाण पु † संज्ञा पुं॰ उपाख्यान । कथा । कहानीकहानी कथा । किस्सा । आख्यायिकापखाना पु ^१ संज्ञा पुं॰ कहावत । कहनूत । कथा । मसलअफसाना किस्सा । कहानी । कथा । आख्यायिका । क्रि॰ प्र॰ —छिड़ना ।—छेड़ना ।—रह जा…किस्सा कहानी । कथा । आख्यान । क्रि॰ प्र॰— कहना ।—सुनना ।—सुनाना, इत्यादि । यौ…फिसाना कथा । कहानीविरतंत पु संज्ञा पुं॰ वृत्तांत । हाल । कथाहिकायत कथा । कहानी । प्रसंगदास्तान कथा । वृत्तांतगीता वह ज्ञानमय उपदेश जो किसी बड़े से माँगने पर मिले । जैसे,—रामगीता, शिवगी…ख्यात प्रसिद्ध । विदित । मसहूरआख्यान वर्णन । वृत्तांत । बयानइतिहास बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और उनसे संबंध रखनेवाले पुरुषों का कालक्रम से …उपन्यास वाक्य का उपक्रम । बंधान । बात की लपेट । बात का लच्छागाथ गानआख्यानक वर्णन । वृत्तांत । बयानकहनी † संज्ञा स्त्री॰गाहा † संज्ञा पुं॰ ग्राह । मगरदास्तान् वृत्तांत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें