🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:06:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गीता
gītā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गीता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह ज्ञानमय उपदेश जो किसी बड़े से माँगने पर मिले । जैसे,—रामगीता, शिवगीता, अनुगीता, उत्तरगीता आदि ।
२. भगवदगीता ।
३. संकीर्ण राग का एक भेद ।
४. २६ मात्रा का एक छद जिसमें १४ और १२ मात्राओं पर विराम होता है । उ॰—मन बावरे अजहूँ समझ संसार भ्रम दरियाउ । इहि तरन को यहीं छोड़ कै कछु नाहिं और उपाय ।—(शब्द॰) ।
५. वृतांत । कथा । हाल । उ॰— सीता गीता पुत्र की सुनि सुनि भी अचेत । मनो चित्र की पुत्रिका कन क्रम बचन समेत ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गीता (आ), f. a song, sacred song or poem, religious doctrines declared in metrical form by an inspired sage (cf. Agastya-gītā, Bhagavad-gītā [often called Gītā, Prab. vi, 9/10 &c.], Rāma-gītā, Śiva-gītā)
N. of a metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गीता [गै कर्मणि क्त] A name given to certain sacred writings in verse (often in the form of a dialogue) which are devoted to the exposition of particular religious and theosophical doctrines; e. g. शिवगीता, रामगीता, भगवद्गीता. But the name appears to be especially confined tothe last, the Bhagavadgītā; गीतासुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ quoted by Śrīdharasvāmin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गीता, स्त्री, (गीयते स्म आत्मविद्योपदेशात्मिका ब्रह्मतत्त्वोपदेशमयी कथा यत्र । गै + क्त ।) ग्रन्थविशेषः । भगवद्गीतेति ख्याता । सा तु अर्ज्जुनस्य मोहनिवृत्त्यर्थं महाभारतीयभीष्म- पर्व्वान्तर्गता कर्म्मोपासनाज्ञानकाण्डत्रयात्मिका- ष्टादशाध्यायी श्रीकृष्णोक्ता । यथा, -- “भारते सर्व्ववेदार्थो भारतार्थश्च कृत्स्नशः । गीतायामस्ति तेनेयं सर्व्वशास्त्रमयी मता ॥ इयमष्टादशाध्यायी क्रमात् षट्कत्रयेण हि । कर्म्मोपास्तिज्ञानकाण्डत्रितयात्मा निगद्यते ॥” इति नीलकण्ठः ॥ “गीता सुगीता कर्त्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मात् विनिःसृता ॥” इति स्वामी ॥ (अस्याः प्रयोजनादिकं श्रीमद्भिर्मधुसूदनसरस्वती- पादैर्विस्तरशो गीतागूढार्थदीपिकायां दर्शितम् । तद्यथा, -- “सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमात्मकम् । परं निःश्रेयसं गीताशास्त्रस्योक्तं प्रयोजनम् ॥ सच्चिदानन्दरूपं तत् पूर्णं विष्णोः परं पदम् । यत्प्राप्तये समारब्धा वेदाः काण्डत्रयात्मकाः ॥ कर्म्मोपास्तिस्तथाज्ञानमिति काण्डत्रयं क्रमात् । तद्रूपाष्टादशाध्यायीगीताकाण्डत्रयात्मिका ॥ एकमेकेन षट्केन काण्डमत्रोपलक्षयेत् । कर्म्मनिष्ठाज्ञाननिष्ठे कथिते प्रथमान्त्ययोः ॥ यतः समुच्चयो नास्ति तयोरतिविरोधतः । भगवद्भक्तिनिष्ठा तु मध्यमे परिकीर्त्तिता ॥ उभयानुगता सा हि सर्व्वविघ्नापनोदिनी । कर्म्ममिश्रा च शुद्धा च ज्ञानमिश्रा च सा त्रिधा ॥ तत्र तु प्रथमे काण्डे कर्म्म तत्त्यागवर्त्मना । त्वंपदार्थो विशुद्धात्मा सोपपत्तिर्निरूप्यते ॥ द्बितीये भगवद्भक्तिनिष्ठावर्णनवर्त्मना । भगवान् परमानन्दस्तत्पदार्थोऽवधार्य्यते ॥ तृतीये तु तयोरैक्यं वाक्यार्थो वर्ण्यते स्फुटम् । एवमप्यत्र काण्डानां सम्बन्धोऽस्ति परस्परम् ॥ प्रत्यध्यायं विशेषस्तु तत्र तत्रैव वक्ष्यते । मुक्तिसाधनपर्व्वेदं शास्त्रार्थत्वेन कथ्यते ॥ निष्कामकर्म्मनिष्ठालं त्यागात् काम्यनिषिद्धयोः । तत्रापि परमो धर्म्मो जपस्तुत्यादिकं हरेः ॥ [] क्षीणपापस्य चित्तस्य विवेके योग्यता यदा । नित्यानित्यविवेकस्तु जायते सुदृढस्तदा ॥ इहामुत्रार्थवैराग्यं वशीकाराभिधं क्रमात् । ततः शमादिसम्पत्त्या सन्न्यासो निष्ठितो भवेत् ॥ एवं सर्व्वपरित्यागान्मुमुक्षा जायते दृढा । ततो गुरूपसदनमुपदेशग्रहस्ततः ॥ ततः सन्देहहानाय वेदान्तश्रवणादिकम् । सर्व्वमुत्तरमीमांसाशास्त्रमत्रोपयुज्यते ॥ ततस्तत्परिपाकेन निदिध्यासननिष्ठता । योगशास्त्रन्तु सम्पूर्णमुपक्षीणं भवेदिह ॥ क्षीणदोषे ततश्चित्ते वाक्यातत्त्वमतिर्भवेत् । साक्षात्कारो निर्व्विकल्पः शब्दादेवोपजायते ॥ अविद्याविनिवृत्तिस्तु तत्त्वमभ्यसतो भवेत् । तत आवरणे क्षीणे क्षीयेते भ्रमसंशयौ ॥ अनारब्धानि कर्म्माणि नश्यन्त्येव समन्ततः । न चागामीनि जायन्ते तत्त्वज्ञानप्रभावतः ॥ प्रारब्धकर्म्मविक्षेपाद्बासना तु न नश्यति । सा सर्व्वतो बलवता संयमेनोपशाम्यति ॥ संयमो धारणा ध्यानं समाधिस्त्विति यत्त्रिकम् । यमादिपञ्चकं पूर्व्वं तदर्थमुपयुज्यते ॥ ईश्वरप्रनिधानात्तु समाधिः सिध्यति द्रुतम् । ततो भवेन्मनोनाशो वासनाक्षय एव च ॥ तत्त्वज्ञानं मनोनाशोवासनाक्षय इत्यपि । युगपत्त्रितयाभ्यासाज्जीवन्मुक्तिर्दृढा भवेत् ॥ विद्वत्सन्न्यासकथनमेतदर्थं श्रुतौ श्रुतम् । प्रागसिद्धो य एवांशो यत्तः स्यात्तस्य साधने ॥ निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना । निर्व्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥ व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः । अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥ एवम्भूतो ब्राह्मणः स्याद्बरिष्ठो ब्रह्मवादि नाम्
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गीता" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें