🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:02:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोचनः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोचनः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोचनः

अर्थ: प्रकाश करने वाला, रोशनी करने वाला, जगमगा देने वाला

संस्कृत: कृष्णशाल्मलिः · पर्याय: कूटशाल्मलि

व्युत्पत्ति: रुच् + ल्युट्, रोचयति (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रोचन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोचनःरोचनौरोचनाः
द्वितीयारोचनम्रोचनौरोचनान्
तृतीयारोचनेनरोचनाभ्याम्रोचनैः
चतुर्थीरोचनायरोचनाभ्याम्रोचनेभ्यः
पञ्चमीरोचनात् / रोचनाद्रोचनाभ्याम्रोचनेभ्यः
षष्ठीरोचनस्यरोचनयोःरोचनानाम्
सप्तमीरोचनेरोचनयोःरोचनेषु
सम्बोधनहे रोचनहे रोचनौहे रोचनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोचन
रोचन
rocana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काला सेमल (2.4.47) कूटशाल्मलि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोचन १ वि॰ [सं॰]
१. अच्छा लगनेवाला । रुचनेवाला । रोचक ।
२. दीप्तिमान् । शोभा देनेवाला ।
३. प्रिय लगनेवाला ।
४. लाल । उ॰—बारि भरित भए वारिद रोचन ।—केशव (शब्द॰) ।
रोचन २ संज्ञा पुं॰
१. कुट शाल्मलि । काला सेमर ।
२. कांपिल्ल । कमीला ।
३. श्वेत शिग्रु । सफेद सहिंजन ।
४. पलांडु । प्याज ।
५. आरग्वध । अमलतास ।
६. करंज । करंजुवा । कंजा ।
७. अंकोट । ढेरा ।
८. दाड़िम । अनार ।
९. हरिवंश पुराण के अनुसार रोगों के अधिष्ठाता एक प्रकार के देवता ।
१०. स्वारोचिष् मान्वतर के इंद्र ।
११. मार्कडेय पुराण में वर्णित एक पर्वत का नाम ।
१२. कामदेव के पाँच वाणों में से एक ।
१३. रोली । रोचना ।
१४. गोरोचन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचन mf(ई or आ)n. bright, shining, radiant, AV.; Br.; GṛS.; MBh.; Hariv.
giving pleasure or satisfaction, pleasant, charming, lovely, Bhaṭṭ.; BhP.
sharpening or stimulating the appetite, stomachic, Suśr.
रोचन m. N. of various plants (Andersonia Rohitika; Alangium Hexapetalum; the pomegranate tree &c.), L.
a partic. yellow pigment (v.l. for रोचना), MBh. (C.)
a stomachic, W.
N. of a demon presiding over a partic. disease, Hariv.
of one of the 5 arrows of the god of love (‘exciter’), Cat.
of a son of Viṣṇu by Dakṣiṇā, BhP.
of Indra under Manu Svārociṣa, ib.
of one of the Viśve Devāḥ, VP.
of a mountain, MārkP.
रोचन f(आ) and (ई). See below
रोचन n. light, brightness, (esp.) the bright sky, firmament, luminous sphere (of which there are said to be three; cf. under रजस्), RV.; AV.; Br. (in this sense sometimes f(आ). )
रोचन n. pl. lights, stars, AV.
(ifc.) the causing a desire for, BhP.
(णुचि-रुचे र्˚) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचन a. (ना or नी f.) [रुच्-ल्यु रोचयति वा ल्यु] 1 Enlightening, illuminating, irradiating. --2 Bright, splendid, beautiful, lovely, pleasing, agreeable; Bk. 6. 73. --3 Stomachic. --नः 1 A stomachic. --2 N. of one of the five arrows of Cupid. --3 N. of several plants: --पलांडु, आरग्वध, दाडिम करंज, अंकोष्ठ &c. --नं 1 Raising a desire for. --2 The bright sky, firmament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचन पु० रुच--ल्यु रोचयति वा ल्यु । १ कूटशाल्मलिवृक्षे [] २ श्वेतशोभाञ्जते, ३ पलाण्डौ ४ दाडिमे च राजनि० ५ क- रञ्जे, ६ अङ्कोठे, ७ आरग्बधे च मेदि० ८ उत्तमायां नार्य्यां ९ रक्तकह्लारे स्त्री मेदि० टाप् । ११ रुचिकारवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4814-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचनः, पुं, (रोचयतीति । रोचि + नन्द्यादित्वात् ल्युः ।) कूटशाल्मलिः । इत्यमरः ॥ (तस्य पर्य्यायो यथा, -- [] “कुत्सितः शाल्मलिः प्रोक्तो रोचनः कूट- शाल्मलिः ॥” इति भावप्रकाशे । १ । १ ॥ काम्पिल्लः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “काम्पिल्लः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनोऽपि च ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) श्वेतशिग्रुः । पलाण्डुः । आरग्वधः । करञ्जः । अङ्कोठः । दाडिमः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (देवयोनिविशेषः । यथा, हरिवंशे । १६६ । ७५ । “कुम्भाण्डः कुम्भमूर्द्धा च रोचनो वैकृतोग्रहः ॥” दक्षिणापुत्त्राणामन्यतमः । स च स्वायम्भुवमन्व- न्तरे देवविशेषः । इति भागवतम् । ४ । १ । ७ ॥ स्वारोचिषमन्वन्तरे इन्द्रः । इति च तत्रैव । ८ । १ । २० ॥ भारतवर्षान्तर्गतपर्व्वतविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । १३ । “तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः ॥”) त्रि, रोचकः । इति मेदिनी । ने, ११६ ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । शाकवर्गे । “वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ॥” दीप्तिशाली । यथा, हरिवंशे । १२९ । ३५ । “अन्तश्चरं रोचनं चारुशाखं महाबलं धर्म्मनेतारमीड्यम् । सहस्रनेत्रं शतवर्म्माणमुग्रं महादेवं विश्वसृजं नमस्ये ॥” शोभमानः । यथा, भट्टिः । ६ । ७३ । “भृङ्गालिकोकिलक्रुङ्भिर्वाशनैः पश्य लक्ष्मण । रोचनैर्भूषितां पम्पामस्माकं हृदयाविधम् ॥” अनुरागकरः । यथा, भागवते । १ । १० । ११ । “सत्सङ्गान्मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः । कीर्त्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोचन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोचनःरोचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोचनः 📚 ➤ प्रकाश करने वाला, रोशनी करने वाला, जगमगा देने वाला
संस्कृत: कृष्णशाल्मलिः · पर्याय: कूटशाल्मलि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोचन 📚अच्छा लगनेवाला । रुचनेवाला । रोचक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रोचन
काला सेमल (२.४.४७) — कूटशाल्मलि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोचनः: रुच् + ल्युट्, रोचयति (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें