🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:14:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रोचन
rocana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काला सेमल (2.4.47) कूटशाल्मलि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोचन १ वि॰ [सं॰]
१. अच्छा लगनेवाला । रुचनेवाला । रोचक ।
२. दीप्तिमान् । शोभा देनेवाला ।
३. प्रिय लगनेवाला ।
४. लाल । उ॰—बारि भरित भए वारिद रोचन ।—केशव (शब्द॰) ।
रोचन २ संज्ञा पुं॰
१. कुट शाल्मलि । काला सेमर ।
२. कांपिल्ल । कमीला ।
३. श्वेत शिग्रु । सफेद सहिंजन ।
४. पलांडु । प्याज ।
५. आरग्वध । अमलतास ।
६. करंज । करंजुवा । कंजा ।
७. अंकोट । ढेरा ।
८. दाड़िम । अनार ।
९. हरिवंश पुराण के अनुसार रोगों के अधिष्ठाता एक प्रकार के देवता ।
१०. स्वारोचिष् मान्वतर के इंद्र ।
११. मार्कडेय पुराण में वर्णित एक पर्वत का नाम ।
१२. कामदेव के पाँच वाणों में से एक ।
१३. रोली । रोचना ।
१४. गोरोचन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचन mf(ई or आ)n. bright, shining, radiant, AV.; Br.; GṛS.; MBh.; Hariv.
giving pleasure or satisfaction, pleasant, charming, lovely, Bhaṭṭ.; BhP.
sharpening or stimulating the appetite, stomachic, Suśr.
रोचन m. N. of various plants (Andersonia Rohitika; Alangium Hexapetalum; the pomegranate tree &c.), L.
a partic. yellow pigment (v.l. for रोचना), MBh. (C.)
a stomachic, W.
N. of a demon presiding over a partic. disease, Hariv.
of one of the 5 arrows of the god of love (‘exciter’), Cat.
of a son of Viṣṇu by Dakṣiṇā, BhP.
of Indra under Manu Svārociṣa, ib.
of one of the Viśve Devāḥ, VP.
of a mountain, MārkP.
रोचन f(आ) and (ई). See below
रोचन n. light, brightness, (esp.) the bright sky, firmament, luminous sphere (of which there are said to be three; cf. under रजस्), RV.; AV.; Br. (in this sense sometimes f(आ). )
रोचन n. pl. lights, stars, AV.
(ifc.) the causing a desire for, BhP.
(णुचि-रुचे र्˚) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचन a. (ना or नी f.) [रुच्-ल्यु रोचयति वा ल्यु] 1 Enlightening, illuminating, irradiating. --2 Bright, splendid, beautiful, lovely, pleasing, agreeable; Bk. 6. 73. --3 Stomachic. --नः 1 A stomachic. --2 N. of one of the five arrows of Cupid. --3 N. of several plants: --पलांडु, आरग्वध, दाडिम करंज, अंकोष्ठ &c. --नं 1 Raising a desire for. --2 The bright sky, firmament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचन पु० रुच--ल्यु रोचयति वा ल्यु । १ कूटशाल्मलिवृक्षे [] २ श्वेतशोभाञ्जते, ३ पलाण्डौ ४ दाडिमे च राजनि० ५ क- रञ्जे, ६ अङ्कोठे, ७ आरग्बधे च मेदि० ८ उत्तमायां नार्य्यां ९ रक्तकह्लारे स्त्री मेदि० टाप् । ११ रुचिकारवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4814-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचनः, पुं, (रोचयतीति । रोचि + नन्द्यादित्वात् ल्युः ।) कूटशाल्मलिः । इत्यमरः ॥ (तस्य पर्य्यायो यथा, -- [] “कुत्सितः शाल्मलिः प्रोक्तो रोचनः कूट- शाल्मलिः ॥” इति भावप्रकाशे । १ । १ ॥ काम्पिल्लः । तत्पर्य्यायो यथा, -- “काम्पिल्लः कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनोऽपि च ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) श्वेतशिग्रुः । पलाण्डुः । आरग्वधः । करञ्जः । अङ्कोठः । दाडिमः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (देवयोनिविशेषः । यथा, हरिवंशे । १६६ । ७५ । “कुम्भाण्डः कुम्भमूर्द्धा च रोचनो वैकृतोग्रहः ॥” दक्षिणापुत्त्राणामन्यतमः । स च स्वायम्भुवमन्व- न्तरे देवविशेषः । इति भागवतम् । ४ । १ । ७ ॥ स्वारोचिषमन्वन्तरे इन्द्रः । इति च तत्रैव । ८ । १ । २० ॥ भारतवर्षान्तर्गतपर्व्वतविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । १३ । “तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः ॥”) त्रि, रोचकः । इति मेदिनी । ने, ११६ ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । शाकवर्गे । “वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ॥” दीप्तिशाली । यथा, हरिवंशे । १२९ । ३५ । “अन्तश्चरं रोचनं चारुशाखं महाबलं धर्म्मनेतारमीड्यम् । सहस्रनेत्रं शतवर्म्माणमुग्रं महादेवं विश्वसृजं नमस्ये ॥” शोभमानः । यथा, भट्टिः । ६ । ७३ । “भृङ्गालिकोकिलक्रुङ्भिर्वाशनैः पश्य लक्ष्मण । रोचनैर्भूषितां पम्पामस्माकं हृदयाविधम् ॥” अनुरागकरः । यथा, भागवते । १ । १० । ११ । “सत्सङ्गान्मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः । कीर्त्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोचन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें