🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:13:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोचना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोचना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोचना

अर्थ: प्रकाश करने वाला, रोशनी करने वाला, जगमगा देने वाला

व्युत्पत्ति: रुच् + ल्युट्, रोचयति (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रोचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. रोचन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. रोचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रोचना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. रोचना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रोचना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोचनारोचनेरोचनाः
द्वितीयारोचनाम्रोचनेरोचनाः
तृतीयारोचनयारोचनाभ्याम्रोचनाभिः
चतुर्थीरोचनायैरोचनाभ्याम्रोचनाभ्यः
पञ्चमीरोचनायाःरोचनाभ्याम्रोचनाभ्यः
षष्ठीरोचनायाःरोचनयोःरोचनानाम्
सप्तमीरोचनायाम्रोचनयोःरोचनासु
सम्बोधनहे रोचनेहे रोचनेहे रोचनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोचना
रोचना
rocanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोचना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्त कमल ।
२. गोरोचन ।
३. श्रेष्ठ स्त्री ।
४. वसुदेव की स्त्री ।
५. दीप्त आकाश ।
६. काला सेमर ।
७. वंशलोचन ।
८. हरिद्रा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रोचना f. the bright sky or luminous sphere (= रोचन, m.), AV.; TBr.
a partic. yellow pigment (commonly called गो-रोचना), Mn.; Yājñ.; MBh.; Suśr.
a handsome woman, L.
a red lotus-flower, L.
bamboo manna or Tabāṣīr, L.
dark Śālmali, L.
N. of a wife of Vasu-deva, BhP.
of a Surāṅganā, Siṃhās.
2. रोचना ind. (in रोचना-√ कृ ind.p. -कृत्वा or -कृत्य) g. साक्षाद्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (889,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोचना 1 The bright sky, firmament. --2 A handsome woman. --3 A kind of yellow pigment (= गोरोचना q. v.); R. 6. 65, 17. 24; Śi. 11. 51. --4 A red lotus-flower. --5 Dark Śālmali.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0918-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोचना, स्त्री, (रोचते या । रुच् + “बहुलमन्य- त्रापि ।” उणा० २ । ७८ । इति युच् । टाप् ।) रक्तकह्लारम् । गोपित्तम् । गोरोचना इति ख्यातम् । (यथा, मनुः । ८ । २३४ । “कर्णौ चर्म्म च बालांश्च वस्तिं स्नायुञ्च रोच- नाम् । पशुषु स्वामिनां दद्यात् मृतेष्वङानि दर्शयेत् ॥”) वरयोषित् । इति मेदिनी । ने, ११८ ॥ (वसु- देवपत्नी । यथा, भागवते । ९ । २४ । ४५ । “पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । देवकी प्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोचना" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोचनारोचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रोचन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | रोचन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोचना 📚 ➤ प्रकाश करने वाला, रोशनी करने वाला, जगमगा देने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोचना 📚रक्त कमल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोचना: रुच् + ल्युट्, रोचयति (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें