🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:35:56 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोदस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोदः

अर्थ: रोना

संस्कृत: अश्रुविमोचने

अंग्रेज़ी: to shed tears,to cry,to weep,to lament

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुद् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रोदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रोदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. रोदस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. रोद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रुद् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रुद् (अदादिगण) · अर्थ: रोना (अश्रुविमोचने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरोदत् / अरोदद् / अरोदीत् / अरोदीद्अरुदिताम्अरुदन्
मध्यमअरोदः / अरोदीःअरुदितम्अरुदित
उत्तमअरोदम्अरुदिवअरुदिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोदिति · लिट्: रुरोद · लुट्: रोदिता · लृट्: रोदिष्यति · लोट्: रुदितात् · लङ्: अरोदत् · विधिलिङ्: रुद्यात् · आशीर्लिङ्: रुद्यात् · लुङ्: अरुदत् · लृङ्: अरोदिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोदन · ण्वुल्: रोदकः · तृच्: रोदिता · ण्यत्: रोद्यः · तव्य: रोदितव्यः · अनीयर्: रोदनीयः · क्त: रुदितः · क्तवतु: रुदितवान् · शतृ: रुदन् · स्य-शतृ: रोदिष्यन् · क्त्वा: रुदित्वा · ल्यप्: प्ररुद्य · तुमुन्: रोदितुम् · णमुल्: रोदम् · घञ्: रोदः · क्तिन्: रुत्ति · क्वसु: रुरुद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुद्
रुद्
rud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुद् (cf. √ 1. रु) cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 59; cf. Pāṇ. vii, 2, 76) रोदिति (Ved. and ep. also रुदति, ˚ते and रोदति, ˚ते; pf. रुरोद, रुरुदे, MBh.; aor. अरुदत्, AV. &c.; अरोदीत्, ˚दिषुः Gr.; अरौदिषीत्, BhP.; fut. रोदिता Gr.; रोदिष्यति, Kāv.; inf. रोदितुम्, ib.; ind.p. रुदित्वा or रोदित्वा, MBh.; -रुद्य, Kathās.), to weep, cry, howl, roar, lament, wail, RV. &c. &c.; to bewail, deplore, ib. : Pass. रुद्यते (aor. अरोदि; रुद्यमाने, ‘while weeping is heard’, Mn. iv, 108) : Caus. रोदयति (aor. अरूरुदत्), to cause to weep or lament, RV. &c. &c.: Desid. रुरुदिषति Gr. (cf. रुरुदिषा, ˚षु) : Intens. रोरुद्यते, रोरोत्ति (p. रोरुद्यमान, रोरुदत्), MBh.
रुद् [cf. Lat. rudere; Lith. rùdis, raudà, raudóti; Angl.Sax. reótan.]
2. रुद् mfn. (ifc.), weeping, crying &c. (see अघरुद् and भव-रुद्)
रुद् f. cry, wail
sound
grief, pain
disease, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (883,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुद् {c2c} P. (रोदिति, रुदित; desid. रुरुदिषति) 1 To cry, weep, lament, mourn, shed tears; निराधारो हा रोदिमि कथय केषामिह पुरः G. L. 4; अपि ग्रावा रादित्यपि दलति वज्रस्य हृदयं U. 1. 28. --2 To howl, roar, scream. --WITH प्र to weep bitterly.
रुद् f. 1A cry, wail. --2 Sound, noise. --3 Grief, pain, affliction. --4 Disease.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोदःरुद् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रोदस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रोदस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोदः 📚 ➤ रोना
संस्कृत: अश्रुविमोचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुद् 📚(cf. √ 1. रु) cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 59; cf. Pāṇ. vii, 2, 76) रोदिति…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें