🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:21:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोपः

अर्थ: उगाना, बोना

संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

व्युत्पत्ति: रुह + णिच् + अच्, हस्य पः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रोप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोपःरोपौरोपाः
द्वितीयारोपम्रोपौरोपान्
तृतीयारोपेणरोपाभ्याम्रोपैः
चतुर्थीरोपायरोपाभ्याम्रोपेभ्यः
पञ्चमीरोपात् / रोपाद्रोपाभ्याम्रोपेभ्यः
षष्ठीरोपस्यरोपयोःरोपाणाम्
सप्तमीरोपेरोपयोःरोपेषु
सम्बोधनहे रोपहे रोपौहे रोपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोप
रोप
ropa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के और नाम (2.8.87) कलम्ब · मार्गण · शर · पत्री · इषु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ठहराव । रुकावट ।
२. मोहन । बुद्धि फेरना ।
३. छेद । सूराख ।
४. रोपना । पौधे आदि लगाने की क्रिया । रोपण (को॰) ।
५. बाण । तीर । यौ॰—रोपशिखी =वाणाग्नि । वाण से उत्पन्न अग्नि ।
रोप † २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] हल की एक लकड़ी जो हरिस के छोर पर जंघे के पार लगी रहती है ।
रोप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ रुष्ट]
१. क्रोध । कोप । गुस्सा ।
२. चिढ़ । कुढ़न ।
३. वैर । विरोध । द्धेष । उ॰—भुलि गयो सव सों रस रोष मिटै भव के मम रैनि वितो ।—केशव (शब्द॰) ।
४. लड़ाई की उमंग । जोश । उ॰—विगत जलद नभ नील खड़ग यह रोप बढ़ावत ।—हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोप 1.
रोप &c. See p. 889, cols. 1, 2.
1. रोप m. (√ 1. रुप्) confusing, disturbing, W.
2. रोप m. (fr. Caus. of √ 1. रुह्) the act of raising, setting up, planting, fixing in &c., MBh.
an arrow, Śiś.; Naiṣ.
रोप n. a fissure, hole.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (884,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोपः [रुह्-णिच् हस्य पः कर्मणि अच्] 1 The act of raising or setting up. --2 Planting. --3 An arrow; [] Śi. 19. 120. --4 A hole, cavity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0918-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोप पु० रुह--णिच्--हस्य पः कर्मणि अच् । १ वाणे अमरः भावे अच् । २ रोपणे वान्यादेर्जननाय ३ अङ्कुरारोपणे च मेदि० ४ छिद्रे न० हमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4814,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोपः, पुं, (रुप्यतेऽनेनेति । रुप विमोहे + घञ् ।) बाणः । इत्यमरः ॥ (रुह + णिच् + घञ् ।) रोपणम् । इति मेदिनी । पे, २ ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । ५८ । २४ । “एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे ॥”) छिद्रे, क्ली । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-187-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोप" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोपःरोप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रुप् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोपः 📚 ➤ उगाना, बोना
संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोप 📚ठहराव । रुकावट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रोप
बाण के और नाम (२.८.८७) — कलम्ब, मार्गण, शर, पत्री, इषु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोपः: रुप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें