🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:48:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोषित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोषित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोषित

अर्थ: क्रोध करना, गुस्सा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: रोषे

अंग्रेज़ी: (fr. Caus.) enraged, exasperated, irritated, MBh.; Kāv. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुष् + क्त
  2. रोषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोषित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोषितःरोषितौरोषिताः
द्वितीयारोषितम्रोषितौरोषितान्
तृतीयारोषितेनरोषिताभ्याम्रोषितैः
चतुर्थीरोषितायरोषिताभ्याम्रोषितेभ्यः
पञ्चमीरोषितात् / रोषिताद्रोषिताभ्याम्रोषितेभ्यः
षष्ठीरोषितस्यरोषितयोःरोषितानाम्
सप्तमीरोषितेरोषितयोःरोषितेषु
सम्बोधनहे रोषितहे रोषितौहे रोषिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुष् (चुरादिगण) · अर्थ: क्रोध करना, गुस्सा करना (रोषे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोषयतिरोषयतःरोषयन्ति
मध्यमरोषयसिरोषयथःरोषयथ
उत्तमरोषयामिरोषयावःरोषयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोषयति · लट् (आत्मने.): रोषयते · लिट्: रोषयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): रोषयाञ्चक्रे · लुट्: रोषयिता · लुट् (आत्मने.): रोषयिता · लृट्: रोषयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रोषयिष्यते · लोट्: रोषयतात् · लोट् (आत्मने.): रोषयताम् · लङ्: अरोषयत् · लङ् (आत्मने.): अरोषयत · विधिलिङ्: रोषयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रोषयेत · आशीर्लिङ्: रोष्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोषयिषीष्ट · लुङ्: अरूरुषत् · लुङ् (आत्मने.): अरूरुषत · लृङ्: अरोषयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरोषयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोषण · ण्वुल्: रोषकः · तृच्: रोषयिता · यत्: रोष्यः · तव्य: रोषयितव्यः · अनीयर्: रोषणीयः · क्त: रोषितः · क्तवतु: रोषितवान् · शतृ: रोषयन् · स्य-शतृ: रोषयिष्यन् · शानच्: रोषयमाणः · क्त्वा: रोषयित्वा · ल्यप्: प्ररोष्य · तुमुन्: रोषयितुम् · णमुल्: रोषम् · क्तिन्: रोष्टि · क्वसु: रोषयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोषित
रोषित
roṣita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोषित वि॰ [सं॰] क्रुद्ध । नाराज । रुष्ट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोषित mfn. (fr. Caus.) enraged, exasperated, irritated, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (885,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोषित a. Enraged, irritated, provoked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0918-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोषितरोषित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुष् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रोषित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुष् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोषित 📚 ➤ क्रोध करना, गुस्सा करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: रोषे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोषित 📚क्रुद्ध । नाराज । रुष्ट🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोषित: रुष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें