🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:57:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रौरवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रौरवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रौरवम्

अर्थ: `रुरु' मृग की खाल का बना हुआ

संस्कृत: नरकभेदः · पर्याय: तपन, अवीचि, महारौरव, सङ्घात, कालसूत्र

व्युत्पत्ति: रुरु + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रौरव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रौरव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रौरव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रौरव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारौरवःरौरवौरौरवाः
द्वितीयारौरवम्रौरवौरौरवान्
तृतीयारौरवेणरौरवाभ्याम्रौरवैः
चतुर्थीरौरवायरौरवाभ्याम्रौरवेभ्यः
पञ्चमीरौरवात् / रौरवाद्रौरवाभ्याम्रौरवेभ्यः
षष्ठीरौरवस्यरौरवयोःरौरवाणाम्
सप्तमीरौरवेरौरवयोःरौरवेषु
सम्बोधनहे रौरवहे रौरवौहे रौरवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रौरव
रौरव
raurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रौरव १ वि॰ [सं॰]
१. भयंकर । डरावना । घोर ।
२. बेईमान, धूर्त । कपटी ।
३. बात पर दृढ़ न रहनेवाला । चवल ।
४. रुग मृग संबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौरव mf(ई)n. (fr. रुरु) coming from or made of the skin of the deer called Ruru, GṛŚrS.; MBh. &c.
fearful, L.
unsteady, dishonest, L.
रौरव m. N. of one of the hells, Mn.; MBh. &c. (personified as husband of Vedanā and father of Duḥkha, MārkP.; with Buddhists, one of the 8 hot hells, Dharmas. 121)
N. of the fifth Kalpa (q.v.)
a savage, monster, W.
रौरव n. the fruit of the Ruru tree g. प्लक्षादि
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रौरव a. (वी f.) 1 Made of the hide of Ruru; R. 3. 31. --2 Dreadful, terrible. --3 Fraudulent, dishonest. --वः 1 A savage. --2 N. of one of the hells; Ms. 4. 88.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौरव पु० रोरूयतेऽत्र रु--यङ् क्विप् तेन प्राप्यः तस्मायं वा अण् । १ नरकभेदे अमरः । २ चञ्चले, ३ धूर्त्ते, ४ क्षोरे च त्रि० शब्दर० । ५ सामभेदे न० । तच्च साम अहगाने [] ३ प्र० दर्शितम् । “रौरवयौधाजये वार्हते तृचे भवतः” ता० ब्रा० । रौरवनरकस्वरूपादिकमुक्तं मार्कपु० १० अ० “रौरवे कूटसाक्षी तु याति यूतानृतो नरः । तस्य स्व- रूपं गदतो रौरवस्य निशामप । योजनानां सहस्वे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः । तत्राङ्गारचयोपेतं कृतञ्च धरणीतलम् । जाज्वल्यमानन्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिगम् । तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुमाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति । वदे पदे च पादोऽस्य शीर्य्यते जीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादग्यासं च गच्छति । एवं सहस्रं विस्तीर्णे योजनानां विपच्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4817-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रौरवः, पुं, (रुरुर्ज्जन्तुविशेषस्तस्यायमिति । रुरु + अण् ।) नरकविशेषः । घोरः । इति मेदिनी । वे, ४९ ॥ आद्यस्य विवरणं यथा, -- “रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः । [] तस्य स्वरूपं वदतो रौरवस्य निशामय ॥ योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणन्तु तत्र श्वभ्रं सुदुस्तरम् ॥ तत्राङ्गारचयो येन कृतं तद्धरणीसमम् । जाज्वल्यतातितीव्रेण तापिताम्बरभूमिना ॥ तन्मध्ये पापकर्म्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तेन धावति ॥ पदे पदे च पादोऽस्य शीर्य्यते जायते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं स गच्छति । एवं सहस्रं विस्तीर्णे योजनानां विमुच्यते ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे पितापुत्त्रसंवादनामा- ध्यायः ॥ (तथाच देवीभागवते । ८ । २२ । ८-११ । “एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम् । पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयकुटुम्बं कार्य्यलम्पटः ॥ एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह । रौरवे नाम नरके सर्व्वसत्त्वभयावहे ॥ इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा । त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् ॥ तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनिषिणः । रुरुः सर्पादपि क्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः ॥”)
रौरवः, त्रि, चञ्चलः । धर्त्तः घोरः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (रुरोर्मृगस्येदमिति । अण् । मृग- सम्बन्धिनि च । यथा, मनुः । २ । ४१ । “कार्ष्णरौरववास्तानि चर्म्माणि ब्रह्मचारिणः । वसीरन्नानुपूर्व्वेण शाणक्षौमाविकानि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-193-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रौरव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रौरवम्रौरव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रौरव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रौरव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रौरवम् 📚 ➤ `रुरु' मृग की खाल का बना हुआ
संस्कृत: नरकभेदः · पर्याय: तपन, अवीचि, महारौरव, सङ्घात, कालसूत्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रौरव 📚भयंकर । डरावना । घोर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रौरव
उसके भेद (१.९.१) — तपन, अवीचि, महारौरव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • रौरवम्: रुरु + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬