🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:23:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लंब

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लंब

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लंब

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लंब
लंब
laṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लंब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ लम्ब]
१. वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । क्रि॰ प्र॰—गिराना ।—डालना ।
२. एक राक्षस जिसे श्रीकृष्ण ने मारा था । इसी को प्रलंबासुर भी कहते हैं ।
३. शुद्ध राग का एक भेद ।
४. वह जो नाचता हो । नाचनेवाला ।
५. अंग ।
६. पति ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. एक मुनि का नाम ।
९. ज्योतिष में एक प्रकार की रेखा जो विपुव रेखा के समानांतर होती है ।
१०. ज्योतिष में ग्रहों की एक प्रकार की गति ।
११. उत्कोच । भेंट । रिश्वत (को॰) ।
लंब २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ विलंब ।
लंब ३ वि॰ [सं॰]
१. लंबा । उ॰—(क) युक अवलंब लंब भुज चारी ।—रघुनाथ (शब्द॰) । (ख) अस कहि लब फरस बिछ- बायो ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. बड़ा (को॰) ।
३. लटकता हुआ । अवलबित । संलग्न । लगा हुआ (को॰) ।
५. विस्तृत । फैलावदार । प्रशस्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लम्ब mf(आ)n. hanging down, pendent, dangling, hanging by or down to (comp.), MBh.; Kāv. &c.
long, large, spacious (see comp.)
लम्ब m. (in geom.) a perpendicular, Col.
(in astron.) complement of latitude, co-latitude, the arc between the pole of any place and the zenith, Sūryas.
N. of a partic. throw or move (at a kind of chess or backgammon or draughts), L.
a present, bribe, L. (prob. w.r. for लञ्चा)
= नर्तक, अङ्ग, or कान्त, L.
N. of a Muni, Cat.
of a Daitya, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लंब a. [लंब्-अच्] 1 Hanging down, hanging from, pendent, dangling; पांड्योयमंसार्पितलंबहारः R. 6. 60, 84; Me. 84. --2 Hanging upon, attached to. --3 Great, large. --4 Spacious. --5 Long, tall. --बः 1 A perpendicular. --2 Co-latitude, the arc between the pole of any place and the zenith, complement of latitude. --3 A bribe. --Comp. --उदर a. big-bellied, pot-bellied, portly. --(रः) {1} N. of Gaṇeśa. {2} a glutton. --ओष्ठः ( लंबो-बौ-ष्ठः) a camel. --कर्णः {1} an ass. {2} a goat. {3} an elephant. {4} a falcon. {5} a demon or Rākṣasa. --गुणः, --ज्या, --रेखा the sine of the co-latitude. --जठर a. pot-bellied, portly. --पयोधरा a woman with large pendent breasts. --स्फिच् a. having fat or protuberant buttocks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्ब पु० लवि--अच् । १ नर्त्तके २ कान्ते ३ अङ्गे च उणा० । ४ उत्कोचे हेमच० अङ्कशास्त्रोक्ते त्रिभुजादिक्षेत्रे मुज- कर्णयोर्मध्यस्थे लम्बमाने ५ सूत्रे च “स्वाबाधाभुजकृत्यो- रन्तरमूलं प्रजायते लम्बः । लम्बगुणं भूम्यर्द्धं स्पष्टं त्रि भुजे फलं भवति” लीला० । ७ दीर्घे ८ लम्बमाने च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्बः, पुं, (लम्बते इति । लबि अवस्रंसने + अच् ।) नर्त्तकः । अङ्गम् । कान्तः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ उत्कोचः । यथा, “प्राभृतं ढौकनं लम्बोत्कोचः कोशलिकामिषे । उपाच्चारः प्रदानन्दा हारो ग्राह्यायने अपि ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ अक्षभेदः । यथा, -- “चरलम्बगमा भेदाः पाटकोऽक्षादिचालने ॥” इति शब्दमाला ॥ [] क्षेत्रादौ लम्बमानरेखा सूत्रं वा । यथा, -- “त्रिभुजे भुजयोर्योगस्तदनन्तरगुणो भुवाहृतो लब्ध्या । द्विस्था भूरूनयुता दलितावाधे तयोः स्याताम् ॥ स्वावाधाभुजकृत्योरन्तरमूलं प्रजांयते लम्बः । लम्बगुणं भूम्यर्द्धं स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवति ॥” उदाहरणम् । “क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजौ तु यत्र त्रयोदशतिथिप्रमितौ हि यस्य । तत्रावलम्बकमथो कथयाववाधे क्षिप्रं तथा च समकोष्ठमितिं फलाख्याम् ॥” न्यासः । भूः १४ भुजौ १३ । १५ लब्धे आवाधे ५ । ९ । लब्धो लम्बश्च १२ क्षेत्र- फलञ्च ८४ । इति लीलावती ॥ (दैत्यविशेषः । यथा, हरिवंशे । ४३ । २२ । “लम्बस्तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः । दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान् ॥”) त्रि, दीर्घः । लम्बा इति भाषा । यथा, -- “दूरतः शोभते मूर्खो लम्बशाटपटावृतः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत् किञ्चिन्न भाषते ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥ (लम्बमानः । यथा, रघुः । ६ । ६० । “पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-206-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लंब" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लंबउमा-कोश लंब: वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । … 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लंब 📚 ➤ वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । … उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लंब 📚वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬