🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:27:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लक्षः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लक्षः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लक्षः

अर्थ: सौ हजार

संस्कृत: पर्याय: लक्ष्य, शरव्य, अपदेश

अंग्रेज़ी: or n. (prob. fr. √ लग् as ‘that which is attached or fixed’) a mark, sign, token, (esp.) a mark to aim at, tar

व्युत्पत्ति: लक्ष्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालक्षःलक्षौलक्षाः
द्वितीयालक्षम्लक्षौलक्षान्
तृतीयालक्षेणलक्षाभ्याम्लक्षैः
चतुर्थीलक्षायलक्षाभ्याम्लक्षेभ्यः
पञ्चमीलक्षात् / लक्षाद्लक्षाभ्याम्लक्षेभ्यः
षष्ठीलक्षस्यलक्षयोःलक्षाणाम्
सप्तमीलक्षेलक्षयोःलक्षेषु
सम्बोधनहे लक्षहे लक्षौहे लक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लक्ष
लक्ष
lakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लक्ष १ वि॰ [सं॰] एक लाख । सौ हजार ।
लक्ष २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह अंक जिससे एक लाख की संख्या का ज्ञान हो । जैसे,—१,॰॰ ॰॰० ।
२. पैर ।
३. चिह्न । निशान ।
४. दे॰ लक्ष्य ।
५. अस्त्र को एक प्रकार का संहार । उ॰— लक्ष अलक्ष युगल द्दढ़नाभ सुनाभ दशाक्ष शतानन ।—रघुराज (शब्द॰) ।
६. व्याज । दिखावा । बहाना (को॰) ।
७. मुक्ता । मोती (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्ष m. or n. (prob. fr. √ लग् as ‘that which is attached or fixed’) a mark, sign, token, (esp.) a mark to aim at, target, butt, aim, object, prey, prize, RV. ii, 12, 4, &c. (cf. लब्ध-ल्˚; आकाशे लक्षम्-√ बन्ध्, to fix the gaze vaguely on space, look into space as if at some object barely visible in the distance, Śak.; cf. also आकाश-बद्ध-लक्ष)
appearance, show, pretence (cf. -सुप्त)
a kind of citron, L.
a pearl, L.
लक्ष mfn. a lac, one hundred thousand, Yājñ.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्षं [लक्ष्-अच्] 1 One hundred thousand (m. also in this sense); इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते Subhāṣ.; त्रयो लक्षास्तु विज्ञेयाः Y. 3. 102. --2 A mark, butt, aim, target; प्रत्यक्षवदाकाशे लक्षं बद्ध्वा Mu. 1. --3 A sign, token, mark. --4 Show, pretence, fraud, disguise; लक्षसुप्तः स्थितोस्मि Dk. ‘feigning sleep’. --Comp. --अधीशः a person possessing a lac or lacs.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0919-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष दर्शने अङ्कने च चु० उभ० सक० सेट् । लक्षयति ते अललक्षत् त ।
लक्ष न० लक्ष--अच् । १ पदे २ चिह्ने ३ व्याजे ४ शरव्ये च । ५ दशायुतसंख्यायां स्त्री० न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4817,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्ष, क ञ दर्शने । अङ्के । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-उभ०-सक०-सेट् ।) क ञ, लक्षयति लक्षयते घटं लोकः । पश्यति चिह्नयुक्तं करोती- त्यर्थो वा । इति दुर्गादासः ॥
लक्षं, क्ली, (लक्षयतीति । लक्ष + अच् ।) व्याजः । शरव्यम् । इति मेदिनी । षे, २३ ॥ (यथा, मनुः । ७ । ५४ । “मौलान् शास्त्रविदः शूरान् लब्धलक्षान् कुलोद्गतान् । सचिवान् सप्त चाष्टौ वा प्रकुर्व्वीत परीक्षि- तान् ॥”)
लक्षं, क्ली, स्त्री, (लक्षयतीति । लक्ष + अच् ।) दशायुतसंख्या । इति मेदिनी । षे, २३ ॥ लाक इति भाषा । (यथा, कथासरित्सागरे । ४३ । १०९ । “तस्यैकादशभिर्मित्रैः सहायातैर्युतस्य हि । लक्षमभ्यधिकं देव वर्त्तते वरवाजिनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-194-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लक्ष" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लक्षःलक्ष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लक्ष् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लक्षः 📚 ➤ सौ हजार
संस्कृत: पर्याय: लक्ष्य, शरव्य, अपदेश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): or n. (prob. fr. √ लग् as ‘that which is attached or fixed’) a mark, sign, token, (esp.) a mark to aim at, tar

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लक्ष 📚एक लाख । सौ हजार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लक्ष
निशाना (२.८.८६) — लक्ष्य, शरव्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लक्षः: लक्ष् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें