🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:54:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लखौरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लखौ+रि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लखौ

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच्
  2. लख (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच्
  3. लख (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालखःलखौलखाः
द्वितीयालखम्लखौलखान्
तृतीयालखेनलखाभ्याम्लखैः
चतुर्थीलखायलखाभ्याम्लखेभ्यः
पञ्चमीलखात् / लखाद्लखाभ्याम्लखेभ्यः
षष्ठीलखस्यलखयोःलखानाम्
सप्तमीलखेलखयोःलखेषु
सम्बोधनहे लखहे लखौहे लखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लख् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलखतिलखतःलखन्ति
मध्यमलखसिलखथःलखथ
उत्तमलखामिलखावःलखामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लखति · लिट्: ललाख · लुट्: लखिता · लृट्: लखिष्यति · लोट्: लखतात् · लङ्: अलखत् · विधिलिङ्: लखेत् · आशीर्लिङ्: लख्यात् · लुङ्: अलखीत् · लृङ्: अलखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लखन · ण्वुल्: लाखकः · तृच्: लखिता · ण्यत्: लाख्यः · तव्य: लखितव्यः · अनीयर्: लखनीयः · क्त: लखितः · क्तवतु: लखितवान् · शतृ: लखन् · स्य-शतृ: लखिष्यन् · क्त्वा: लखित्वा · ल्यप्: प्रलख्य · तुमुन्: लखितुम् · णमुल्: लाखम् · घञ्: लाखः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: लेखिवान्

रि

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराःरौराः
द्वितीयाराम्रौरः
तृतीयाराराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरेराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरःरोःराम्
सप्तमीरिरोःरासु
सम्बोधनहे राःहे रौहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरायतिरायतःरायन्ति
मध्यमरायसिरायथःरायथ
उत्तमरायामिरायावःरायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रायति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रायतात् · लङ्: अरायत् · विधिलिङ्: रायेत् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रायन् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लख
लख
lakha
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लख गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । लखति । अलखीत्--अला- खीत् । इदिदप्ययम् लङ्खति अलङ्खीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4820,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लख, सृपि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) लखति । सृपि गतौ । इति दुर्गादासः ॥
लख, इ सृपि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) इ, लङ्ख्यते । सृपि गतौ । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-200-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लखौलख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: लख (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच् | लख (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: लख् + अच्
रिरा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लखौ 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

रि 📚 ➤ शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लख 📚गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । लखति । अलखीत्--अला- खीत् । इदिदप्ययम् लङ्खति …🟢🟤
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लखौरीरि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लखौ: लख् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त
  • रि: रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें