🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:14:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लघुकण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लघु-+कण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कण

अर्थ: शब्द करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कण् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कण् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकणतात् / कणताद् / कणतुकणताम्कणन्तु
मध्यमकण / कणतात् / कणताद्कणतम्कणत
उत्तमकणानिकणावकणाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कणति · लिट्: चकाण · लुट्: कणिता · लृट्: कणिष्यति · लोट्: कणतात् · लङ्: अकणत् · विधिलिङ्: कणेत् · आशीर्लिङ्: कण्यात् · लुङ्: अकणीत् · लृङ्: अकणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कणन · ण्वुल्: काणकः · तृच्: कणिता · ण्यत्: काण्यः · तव्य: कणितव्यः · अनीयर्: कणनीयः · क्त: कणितः · क्तवतु: कणितवान् · शतृ: कणन् · स्य-शतृ: कणिष्यन् · क्त्वा: कणित्वा · ल्यप्: प्रकण्य · तुमुन्: कणितुम् · णमुल्: काणम् · घञ्: काणः · क्तिन्: काण्टि · क्वसु: चकण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कण्
कण्
kaṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण् cl. 1. P. कणति, चकाण, कणिष्यति, अकणीत्, or अकाणीत्, कणिता, to become small; to sound, cry, Dhātup. xiii, 6; to go, approach, Dhātup. xix, 32 : cl. 10. P. काणयति, to wink, close the eye with the lids or lashes, Dhātup. xxx, 41 : Caus. काणयति (aor. अचीकणत् and अचकाणत्, Pat. on Pāṇ. vii, 4, 3), to sigh, sound; [cf. √ चन् and √ क्वन्.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (245,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कण् {vI.v} {c1c} P. (कणति, कणित) 1 To sound or cry (as in distress); moan. --2 To become small. --3 To go or approach. {vII.v} {c10c} P. or --Caus. 1 To wink, to close the eye with the lids or lashes. --2 To sigh, sound.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लघु-कणसमास: लघु + कण् कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कण् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लघुकण 📚लघु 📚कण् ➤ लघु (लड्घेः कुः नलोपश्च हलका जो भारी न हो) + कण् (शब्द करना)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लघु 📚मिलनो बिछुरन घनो ता बिच बैरिन लाज । द्दग अनुरागी भाव ते कहु कह करै इला…🟠🔵🟣🟢🟤
कण् 📚cl. 1. P. कणति, चकाण, कणिष्यति, अकणीत्, or अकाणीत्, कणिता, to become s…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लघु
असबरग (स्पृक्का) के नाम (२.४.१३३) — मरुन्माला, पिशुना, स्पृक्का, देवी, लता, समुद्रान्ता, वधू, कोटिवर्षा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • लघुकण = लघु + कण कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें