🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:35:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लङ्घत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लङ्घत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लङ्घत्

अर्थ: चमकना, आगे बढ़ना, लांघना, बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लङ्घ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. लङ्घत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लङ्घ् + शतृ
  3. लङ्घत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लङ्घ् + शतृ
  4. लङ्घत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लङ्घ् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लङ्घ् (चुरादिगण) · अर्थ: चमकना, आगे बढ़ना, लांघना, बोलना (भाषायाम्)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलङ्घत् / अलङ्घद् / अलङ्घयत् / अलङ्घयद्अलङ्घताम् / अलङ्घयताम्अलङ्घन् / अलङ्घयन्
मध्यमअलङ्घः / अलङ्घयःअलङ्घतम् / अलङ्घयतम्अलङ्घत / अलङ्घयत
उत्तमअलङ्घम् / अलङ्घयम्अलङ्घयाव / अलङ्घावअलङ्घयाम / अलङ्घाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लङ्घति · लट् (आत्मने.): लङ्घयते · लिट्: लङ्घयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): लङ्घयाञ्चक्रे · लुट्: लङ्घयिता · लुट् (आत्मने.): लङ्घयिता · लृट्: लङ्घयिष्यति · लृट् (आत्मने.): लङ्घयिष्यते · लोट्: लङ्घतात् · लोट् (आत्मने.): लङ्घयताम् · लङ्: अलङ्घत् · लङ् (आत्मने.): अलङ्घयत · विधिलिङ्: लङ्घयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लङ्घयेत · आशीर्लिङ्: लङ्घ्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लङ्घयिषीष्ट · लुङ्: अलङ्घीत् · लुङ् (आत्मने.): अललङ्घत · लृङ्: अलङ्घयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलङ्घयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लङ्घन · ण्वुल्: लङ्घकः · तृच्: लङ्घिता · यत्: लङ्घ्यः · ण्यत्: लङ्घ्यः · तव्य: लङ्घितव्यः · अनीयर्: लङ्घनीयः · क्त: लङ्घितः · क्तवतु: लङ्घितवान् · शतृ: लङ्घन् · स्य-शतृ: लङ्घिष्यन् · शानच्: लङ्घयमानः · क्त्वा: लङ्घित्वा · ल्यप्: प्रलङ्घ्य · तुमुन्: लङ्घितुम् · णमुल्: लङ्घम् · घञ्: लङ्घः · क्तिन्: लङ्ग्धि · क्वसु: ललङ्घ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लङ्घ्
लङ्घ्
laṅgh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लङ्घ् (cf. √ रंह् and लघु) cl. 1. P. Ā. (Dhātup. iv, 34; v, 55) लङ्घति, ˚ते (Gr. also ललङ्घ, ˚घे; aor. अलङ्घीत्, ˚घिष्ट; fut. लङ्घिता; ˚घिष्यति, ˚ते; inf. लङ्घितुम्), to leap over, go beyond (Ā.), Pañcad.; to ascend, mount upon (P.), Bhaṭṭ.; to pass over meals, abstain from food, fast (P.), Dhātup.; to dry, dry up, waste, consume, L. : Caus. or cl. 10. P. (Dhātup. xxxiii, 87; 121) लङ्घयति (mc. also, A. ˚ते; Pass. लङ्घ्यते), to leap over, cross, traverse, Mn.; MBh. &c.; to mount, ascend, tread upon, enter, Kāv.; Kathās.; to overstep, transgress, violate, neglect, Yājñ.; Kāv.; Rājat.; to get over, avoid, shun, escape from, Kāv.; Kathās.; to frustrate, prevent, avert, R.; Mṛcch.; to disregard, slight, offend, insult, injure, Mn.; MBh. &c.; to excel, surpass, outshine, obscure, eclipse, R.; Ragh.; Rājat.; to remove, transport, Kāraṇḍ.; to cause to pass over meals i.e. fast, Suśr. : Desid. of Caus. लिलङ्घयिषति, to intend to step over, Kāvyād., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लंघ् {c1c} U. (लंघति-ते, लंघित; desid. लिलंघिषति-ते) 1 To spring, leap, go by leaps. --2 To mount upon, ascend; अन्ये चालंघिषुः शैलान् Bk. 15. 32. --3 To go beyond, transgress; लंघते स्म मुनिरेष विमानान् N. 5. 4. --4 To fast, abstain from food. --5 To dry, dry up (Paras.). --6 To diminish, lessen. --7 To seize upon, attack, eat up, injure; पल्लवान् हरिणो लंघितुमागच्छति M. 4. --Caus. or {c10c} U. (लंघयति-ते) 1 To leap or spring over, go beyond; सागरः प्लवगेंद्रेण क्रमेणैकेन लंघितः Mb.; Ms. 4. 38. --2 To pass over, traverse (as distance); R. 1. 47. --3 To mount upon, ascend; R. 4. 52. --4 To violate, transgress, disobey; R. 9. 9; Y. 2. 187. --5 To offend, insult, disrespect, disregard; हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लंघयति खलः सुजनं । दर्पणमिव तं कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायं ॥ Vās. --6 To prevent, oppose, stop, avoid, avert; भाग्यं न लंघयति कोपि विधिप्रणीतं Subhāṣ.; Mk. 6. 2. --7 To attack, seize upon, injure, hurt; एषा खलु [] केसरिणी त्वां लंघयति Ś. 7; नास्ति खलु विधेरलंघनीयं V. 4; R. 11. 92. --8 To eat, browse. --9 To excel, surpass, outshine, eclipse; (यशः) जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुर्लंघयितुं ममोद्यतः R. 3. 48. --10 To cause to fast. --11 To shine. --12 To speak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0922-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लङ्घत्लङ्घ् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: लङ्घत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लङ्घ् + शतृ | लङ्घत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लङ्घ् + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लङ्घत् 📚 ➤ चमकना, आगे बढ़ना, लांघना, बोलना
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लङ्घ् 📚(cf. √ रंह् and लघु) cl. 1. P. Ā. (Dhātup. iv, 34; v, 55) लङ्घति, ˚ते …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें