🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:08:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लट्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लट्वा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लट्वा

अर्थ: एक प्रकार का पक्षी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लट्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लट्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लट्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लट्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. लट्वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. लट्व (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लट्वा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालट्वालट्वेलट्वाः
द्वितीयालट्वाम्लट्वेलट्वाः
तृतीयालट्वयालट्वाभ्याम्लट्वाभिः
चतुर्थीलट्वायैलट्वाभ्याम्लट्वाभ्यः
पञ्चमीलट्वायाःलट्वाभ्याम्लट्वाभ्यः
षष्ठीलट्वायाःलट्वयोःलट्वानाम्
सप्तमीलट्वायाम्लट्वयोःलट्वासु
सम्बोधनहे लट्वेहे लट्वेहे लट्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लट्वा
लट्वा
laṭvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लट्वा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का करंज ।
२. एक प्रकार का बाजा ।
३. गौरा पक्षी ।
४. कुसुंभ ।
५. चित्र बनाने की कूंची । कलम । तूलिका ।
६. व्यभिचारिणी स्त्री ।
७. बालों की लट । अलक ।
८. खेल । क्रीड़ा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लट्वा f. a kind of bird, Suśr.
(only L.) safflower
a kind of Karañja
any fruit
a game, gambling
a curl on the forehead (= भ्रमरक)
= शिली
= वाद्य, or अवद्य
= तूलिका or तुलिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (895,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लट्वा, स्त्री, (लट् + क्वन् । टाप् ।) करञ्जमेदः । नाटाकरञ्जा इति भाषा । वाद्यभेदः । पक्षि- विशेषः । ग्रामचटक इति ख्यातः । इति मेदिनी । वे, २२ ॥ कुसुम्भम् । इति हेमचन्द्रः ॥ भ्रमरकः । भोङरी इति ख्यातः । इत्यमर- भरतौ ॥ (शिली । इति हारावली । २५६ ॥ तूलिका । द्यूतम् । यथा, -- “लट्वा तु तूलिका ख्याता लट्वा द्यूतेऽपि दृश्यते ॥” इति व्याडिरभसौ ।” इति उणादिवृत्तौ उज्ज्वलः । १ । १५१ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-204-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लट्वालट्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लट्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लट्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लट्वा 📚 ➤ एक प्रकार का पक्षी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लट्वा 📚एक प्रकार का करंज🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें