🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:42:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लपेटा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लपे+टा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लपे

अर्थ: स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

अंग्रेज़ी: to talk,to speak, to articulate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लप (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  2. लप (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  3. लपा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  4. लप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  5. लप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  6. लपा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  7. लपा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: लप् + अच्
  8. लप (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: लप् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालपःलपौलपाः
द्वितीयालपम्लपौलपान्
तृतीयालपेनलपाभ्याम्लपैः
चतुर्थीलपायलपाभ्याम्लपेभ्यः
पञ्चमीलपात् / लपाद्लपाभ्याम्लपेभ्यः
षष्ठीलपस्यलपयोःलपानाम्
सप्तमीलपेलपयोःलपेषु
सम्बोधनहे लपहे लपौहे लपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लप् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्पष्ट बोलना (व्यक्तायां वाचि)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलपतिलपतःलपन्ति
मध्यमलपसिलपथःलपथ
उत्तमलपामिलपावःलपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लपति · लिट्: ललाप · लुट्: लपिता · लृट्: लपिष्यति · लोट्: लपतात् · लङ्: अलपत् · विधिलिङ्: लपेत् · आशीर्लिङ्: लप्यात् · लुङ्: अलपीत् · लृङ्: अलपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लपन · ण्वुल्: लापकः · तृच्: लपिता · ण्यत्: लाप्यः · तव्य: लपितव्यः · अनीयर्: लपनीयः · क्त: लपितः · क्तवतु: लपितवान् · शतृ: लपन् · स्य-शतृ: लपिष्यन् · क्त्वा: लपित्वा · ल्यप्: प्रलप्य · तुमुन्: लपितुम् · णमुल्: लापम् · घञ्: लापः · क्तिन्: लप्ति · क्वसु: लेपिवान्

टा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: the earth, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. टा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — टा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाटाटेटाः
द्वितीयाटाम्टेटाः
तृतीयाटयाटाभ्याम्टाभिः
चतुर्थीटायैटाभ्याम्टाभ्यः
पञ्चमीटायाःटाभ्याम्टाभ्यः
षष्ठीटायाःटयोःटानाम्
सप्तमीटायाम्टयोःटासु
सम्बोधनहे टेहे टेहे टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लप
लप
lapa
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लप १ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार की घास, जिसे 'सुरारी' भी कहते हैं ।
लप २ संज्ञा स्त्री॰ [अनु॰ ]
१. बेंत या लचीली छड़ी को पकड़कर हिलाने से उत्पन्न शब्द या व्यापार ।
२. छुरी, तलवार आदि की चमक की गति । मुहा॰—लप लप करना =(१) बेत या लचीली छड़ी आदि का पकड़कर जोर से हिलाए जाने से शब्द करना । (२) झलकना । चमाचम करना । लप से=लौ या लपट की तरह तेजी से । झट से ।
लप संज्ञा पुं॰ [देश॰]
१. दोनों हथेलियों को मिलाकर बनाया हुआ संपुट जिसमें कोई वस्तु भरी जा सके । अंजली । जैसे,—लप भर आटा ।
२. अंजली भर वस्तु । जैसे,— लप भर निकालकर देना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लप कथने भ्वा० पर० द्विक० सेट् । लपति । अलापीत्--अल- पीत् । ऋदित् चङि न ह्रस्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लप, ऋ भाषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) ऋ, अलीलपत् अललापत् । भाषः कथनम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-206-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लपेलप (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: लप (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच् | लपा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लप् + अच्
टाटा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: टा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | टा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लपे 📚 ➤ स्पष्ट बोलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यक्तायां वाचि

टा 📚 ➤ पृथ्वी उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): the earth, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लप 📚एक प्रकार की घास, जिसे 'सुरारी' भी कहते हैं🟠🟢🟤
टा 📚पृथ्वी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लपे: लप् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें