🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:23:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लभ्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लभ्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लभ्यम्

अर्थ: प्राप्त होने के योग्य,पहुँचने के योग्य,अवाप्त होने य प्राप्त करने के योग्य

संस्कृत: पर्याय: युक्त, औपयिक, भजमान, अभिनीत, न्याय्य

व्युत्पत्ति: लभ्+कर्मणि+ यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लभ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. लभ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लभ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लभ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालभ्यःलभ्यौलभ्याः
द्वितीयालभ्यम्लभ्यौलभ्यान्
तृतीयालभ्येनलभ्याभ्याम्लभ्यैः
चतुर्थीलभ्यायलभ्याभ्याम्लभ्येभ्यः
पञ्चमीलभ्यात् / लभ्याद्लभ्याभ्याम्लभ्येभ्यः
षष्ठीलभ्यस्यलभ्ययोःलभ्यानाम्
सप्तमीलभ्येलभ्ययोःलभ्येषु
सम्बोधनहे लभ्यहे लभ्यौहे लभ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लभ्य
लभ्य
labhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लभ्य वि॰ [सं॰]
१. पाने योग्य । जो मिल सके ।
१. न्याययुक्त । उचित । मुनासिब ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लभ्य mfn. to be found or met with, KaṭhUp.; Pat.; Kum.
capable of being reached or attained, obtainable, acquirable, procurable, MBh.; Kāv. &c.
to be understood or known, intelligible, Up.; MBh. &c.
suitable, proper, fit, Kālid.; Kathās.; Rājat.
to be allowed to (inf. with pass. sense), MBh. ii, 921
to be furnished or provided with (instr.), MBh. xiii, 5081.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (896,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लभ्य a. [लभ्-कर्मणि यत्] 1 Capable of being acquired or obtained, attainable, obtainable, to be reached; प्रांशुलभ्ये फले मोहादुद्बाहुरिव वामनः R. 1. 3. 4. 88; Ku. 5. 18. --2 To be found; Ku. 1. 40. --3 Fit, suitable, proper. --4 Intelligible. --5 To be furnished or provided with.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लभ्य त्रि० लभ--कर्मणि यत् । १ प्राप्तव्ये मेदि० २ न्याय्ये अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लभ्यं, त्रि, (लभ्यते इति । लभ् + पोरदुपधात् ।” ३ । १ । ९८ । इति यत् ।) न्याय्यम् । इत्यमरः ॥ लब्धव्यम् । इति मेदिनी । ये, ४३ ॥ (यथा, मुण्डकोपनिषदि । ३ । २ । ३ । “नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-206-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "लभ्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लभ्यम्लभ्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लभ् + यत्)
अन्य सम्भावना: लभ्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | लभ्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लभ्यम् 📚 ➤ प्राप्त होने के योग्य,पहुँचने के योग्य,अवाप्त होने य प्राप्त करने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: युक्त, औपयिक, भजमान, अभिनीत, न्याय्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लभ्य 📚पाने योग्य । जो मिल सके🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लभ्य
न्यायोचित (२.८.२४) — युक्त, औपयिक, भजमान, अभिनीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लभ्यम्: लभ् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • लभ्यम्: लभ्+कर्मणि+ यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें