🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:37:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लम्बः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लम्बः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लम्बः

अर्थ: नीचे की ओर लटकता हुआ,झूलता हुआ, लम्बमान दोलायमान

व्युत्पत्ति: लम्ब्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लम्ब (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लम्ब (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालम्बःलम्बौलम्बाः
द्वितीयालम्बम्लम्बौलम्बान्
तृतीयालम्बेनलम्बाभ्याम्लम्बैः
चतुर्थीलम्बायलम्बाभ्याम्लम्बेभ्यः
पञ्चमीलम्बात् / लम्बाद्लम्बाभ्याम्लम्बेभ्यः
षष्ठीलम्बस्यलम्बयोःलम्बानाम्
सप्तमीलम्बेलम्बयोःलम्बेषु
सम्बोधनहे लम्बहे लम्बौहे लम्बाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लंब
लंब
laṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लंब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ लम्ब]
१. वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । क्रि॰ प्र॰—गिराना ।—डालना ।
२. एक राक्षस जिसे श्रीकृष्ण ने मारा था । इसी को प्रलंबासुर भी कहते हैं ।
३. शुद्ध राग का एक भेद ।
४. वह जो नाचता हो । नाचनेवाला ।
५. अंग ।
६. पति ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. एक मुनि का नाम ।
९. ज्योतिष में एक प्रकार की रेखा जो विपुव रेखा के समानांतर होती है ।
१०. ज्योतिष में ग्रहों की एक प्रकार की गति ।
११. उत्कोच । भेंट । रिश्वत (को॰) ।
लंब २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ विलंब ।
लंब ३ वि॰ [सं॰]
१. लंबा । उ॰—(क) युक अवलंब लंब भुज चारी ।—रघुनाथ (शब्द॰) । (ख) अस कहि लब फरस बिछ- बायो ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. बड़ा (को॰) ।
३. लटकता हुआ । अवलबित । संलग्न । लगा हुआ (को॰) ।
५. विस्तृत । फैलावदार । प्रशस्त (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लम्ब mf(आ)n. hanging down, pendent, dangling, hanging by or down to (comp.), MBh.; Kāv. &c.
long, large, spacious (see comp.)
लम्ब m. (in geom.) a perpendicular, Col.
(in astron.) complement of latitude, co-latitude, the arc between the pole of any place and the zenith, Sūryas.
N. of a partic. throw or move (at a kind of chess or backgammon or draughts), L.
a present, bribe, L. (prob. w.r. for लञ्चा)
= नर्तक, अङ्ग, or कान्त, L.
N. of a Muni, Cat.
of a Daitya, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लंब a. [लंब्-अच्] 1 Hanging down, hanging from, pendent, dangling; पांड्योयमंसार्पितलंबहारः R. 6. 60, 84; Me. 84. --2 Hanging upon, attached to. --3 Great, large. --4 Spacious. --5 Long, tall. --बः 1 A perpendicular. --2 Co-latitude, the arc between the pole of any place and the zenith, complement of latitude. --3 A bribe. --Comp. --उदर a. big-bellied, pot-bellied, portly. --(रः) {1} N. of Gaṇeśa. {2} a glutton. --ओष्ठः ( लंबो-बौ-ष्ठः) a camel. --कर्णः {1} an ass. {2} a goat. {3} an elephant. {4} a falcon. {5} a demon or Rākṣasa. --गुणः, --ज्या, --रेखा the sine of the co-latitude. --जठर a. pot-bellied, portly. --पयोधरा a woman with large pendent breasts. --स्फिच् a. having fat or protuberant buttocks.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्ब पु० लवि--अच् । १ नर्त्तके २ कान्ते ३ अङ्गे च उणा० । ४ उत्कोचे हेमच० अङ्कशास्त्रोक्ते त्रिभुजादिक्षेत्रे मुज- कर्णयोर्मध्यस्थे लम्बमाने ५ सूत्रे च “स्वाबाधाभुजकृत्यो- रन्तरमूलं प्रजायते लम्बः । लम्बगुणं भूम्यर्द्धं स्पष्टं त्रि भुजे फलं भवति” लीला० । ७ दीर्घे ८ लम्बमाने च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4822,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लम्बः, पुं, (लम्बते इति । लबि अवस्रंसने + अच् ।) नर्त्तकः । अङ्गम् । कान्तः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ उत्कोचः । यथा, “प्राभृतं ढौकनं लम्बोत्कोचः कोशलिकामिषे । उपाच्चारः प्रदानन्दा हारो ग्राह्यायने अपि ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ अक्षभेदः । यथा, -- “चरलम्बगमा भेदाः पाटकोऽक्षादिचालने ॥” इति शब्दमाला ॥ [] क्षेत्रादौ लम्बमानरेखा सूत्रं वा । यथा, -- “त्रिभुजे भुजयोर्योगस्तदनन्तरगुणो भुवाहृतो लब्ध्या । द्विस्था भूरूनयुता दलितावाधे तयोः स्याताम् ॥ स्वावाधाभुजकृत्योरन्तरमूलं प्रजांयते लम्बः । लम्बगुणं भूम्यर्द्धं स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवति ॥” उदाहरणम् । “क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजौ तु यत्र त्रयोदशतिथिप्रमितौ हि यस्य । तत्रावलम्बकमथो कथयाववाधे क्षिप्रं तथा च समकोष्ठमितिं फलाख्याम् ॥” न्यासः । भूः १४ भुजौ १३ । १५ लब्धे आवाधे ५ । ९ । लब्धो लम्बश्च १२ क्षेत्र- फलञ्च ८४ । इति लीलावती ॥ (दैत्यविशेषः । यथा, हरिवंशे । ४३ । २२ । “लम्बस्तु लम्बमेघाभः प्रलम्बाम्बरभूषणः । दैत्यव्यूहगतो भाति सनीहार इवांशुमान् ॥”) त्रि, दीर्घः । लम्बा इति भाषा । यथा, -- “दूरतः शोभते मूर्खो लम्बशाटपटावृतः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत् किञ्चिन्न भाषते ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥ (लम्बमानः । यथा, रघुः । ६ । ६० । “पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-206-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लम्ब" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लम्बःलम्ब (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लम्बः 📚 ➤ नीचे की ओर लटकता हुआ,झूलता हुआ, लम्बमान दोलायमान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लंब 📚वह रेखा जो किसी दूसरी रेखा पर इस भाँति गिरे कि उसके साथ समकोण बनावे । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लम्बः: लम्ब्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬