🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ललल्ल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ललत्+ल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ललत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: विलासे

अंग्रेज़ी: to enjoy, to play

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. ललत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लल् + शतृ
  3. ललत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लल् + शतृ
  4. ललत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. ललत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लल् + शतृ
  6. ललत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लल् (भ्वादिगण) · अर्थ: (विलासे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअललत् / अललद्अललताम्अललन्
मध्यमअललःअललतम्अललत
उत्तमअललम्अललावअललाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ललति · लिट्: ललाल · लुट्: ललिता · लृट्: ललिष्यति · लोट्: ललतात् · लङ्: अललत् · विधिलिङ्: ललेत् · आशीर्लिङ्: लल्यात् · लुङ्: अलालीत् · लृङ्: अललिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ललन · ण्वुल्: लालकः · तृच्: ललिता · ण्यत्: लाल्यः · तव्य: ललितव्यः · अनीयर्: ललनीयः · क्त: ललितः · क्तवतु: ललितवान् · शतृ: ललन् · स्य-शतृ: ललिष्यन् · क्त्वा: ललित्वा · ल्यप्: प्रलल्य · तुमुन्: ललितुम् · णमुल्: लालम् · घञ्: लालः · क्तिन्: लल्ति · क्वसु: लेलिवान्

ल

अर्थ: इन्द्र् का विशेषण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालःलौलाः
द्वितीयालम्लौलान्
तृतीयालेनलाभ्याम्लैः
चतुर्थीलायलाभ्याम्लेभ्यः
पञ्चमीलात् / लाद्लाभ्याम्लेभ्यः
षष्ठीलस्यलयोःलानाम्
सप्तमीलेलयोःलेषु
सम्बोधनहे लहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लल्
लल्
lal
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लल् (cf. √ लड्) cl. 1. P. (Dhātup. ix, 77) ललति (mc. also ˚ते), to play, sport, dally, frolic, behave loosely or freely, MBh.; Kāv. &c.; to loll or wag the tongue (see below) : Caus. लालयति, ˚ते (Pass. लाल्यते), to cause to sport or dally, caress, fondle, foster, cherish, ib.; to wave, flourish, Hariv.; to favour, Sāh.; (Ā.) to desire, Dhātup. (cf. under √ लड्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लल् {vI.v} {c1c} U. (ललति-ते) To play, move about, sport, dally, frolic; पनसफलानीव वानरा ललंति Mk. 8. 8; गजकलभा इव बधुला ललामः 4. 28; ललदजगरघरेकोटराणां Māl. 5. 15. {vII.v} {c10c} U. or Caus. (लालयति-ते, लालित) 1 To cause to sport or play, caress, fondle, coax, dandle; लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ Subhāṣ.; Ku. 5. 15. --2 To desire. {vIII.v} {c10c} U. (ललयति-ते) 1 To fondle; Mk. 4. 28. --2 To loll the tongue. --3 To desire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ललत्लल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: ललत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लल् + शतृ | ललत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लल् + शतृ
लल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ललत् 📚 ➤ to enjoy, to play (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: विलासे

ल 📚 ➤ इन्द्र् का विशेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लल् 📚(cf. √ लड्) cl. 1. P. (Dhātup. ix, 77) ललति (mc. also ˚ते), to play, s…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
ललल्लललत् + लपरसवर्ण तोर्लि (८.४.६०)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें