🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:13:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ललामम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ललामम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ललामम्

अर्थ: सुन्दर,प्रिय,मनोहर

संस्कृत: पुच्छम्, पुण्ड्रम्, अश्वभूषा, प्राधान्यम्, पताका · पर्याय: भाण्ड

व्युत्पत्ति: लड्+क्विप्,डस्य लत्वम्,तम् अमति-अम्+अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ललाम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ललाम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. ललाम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ललाम (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाललामम्ललामेललामानि
द्वितीयाललामम्ललामेललामानि
तृतीयाललामेनललामाभ्याम्ललामैः
चतुर्थीललामायललामाभ्याम्ललामेभ्यः
पञ्चमीललामात् / ललामाद्ललामाभ्याम्ललामेभ्यः
षष्ठीललामस्यललामयोःललामानाम्
सप्तमीललामेललामयोःललामेषु
सम्बोधनहे ललामहे ललामेहे ललामानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ललाम
ललाम
lalāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ललाम १ वि॰ [सं॰]
१. रमणीय । सुंदर । बढिया । उ॰—ठाढ़ो रूप ललाम लै सन्मुख मेरे भेट ।—शकुंतला, पृ॰ ९१ ।
२. लाल रंग का । सुर्खं । उ॰—श्याम पै /?/ औ ललामन पै स्याम ऐसी सोभा सुभ सुभित है नाना /?/ गुल की ।—गोपाल (शब्द॰) ।
३. श्रेष्ठ । बड़ा । प्रवान ।
४. मस्तक पर लक्षण से युक्त । चिह्नवाला (को॰) ।
ललाम २ संज्ञा पुं॰
१. भूपण । अलंकार । गहना ।
२. रत्न । उ॰— रामनाम ललित ललाम कियो लाखन को, बेड़ा कूर कायर कपूत कौड़ी आध को ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—वंद्रमाललाम=शिव, जिनका भूषण चंद्रमा है । उ॰— चपरि चढ़ायो चाप चंद्रमाललाम को ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. चिह्न । निशान ।
४. दंड और पताका । ध्वज ।
५. सींग । श्रृंग ।
६. घोड़ा ।
७. घोड़े या गाय के माथे पर का चिह्न । अर्थात् दूसरे रंग का चिह्न ।
८. घोड़े का गहना ।
९. प्रभाव ।
१०. घाड़े या सिंह की गर्दन पर का बाल । अयाल ।
११. कतार । पांक्त । श्रेणी (को॰) ।
१२. पुच्छ । दुन (को॰) ।
१३. तिलक । ललाट पर का तिलक (को॰) ।
ललाम ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ललामन्]
१. आभूषण । साज सज्जा ।
२. अपने वर्ग म उत्कृटन वस्तु ।
३. सांप्रदायिक चिह्न वा तिलक ।
५. दे॰ ललाभ—ओर १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललाम mf(ई)n. having a mark or spot on the forehead, marked with paint &c. (as cattle), AV.; TS.
having any mark or sign, MBh.
beautiful, charming, L.
eminent, best of its kind (f. आ), L.
ललाम m. n. ornament, decoration, embellishment, MBh.; Kāv. &c.
ललाम n. (only L.) a coloured mark on the forehead of a horse or bull
a sectarial mark
any mark or sign or token
a line, row
a flag, banner
a tail
a horse
= प्रभाव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललाम a. (मी f.) 1 Beautiful, lovely, charming. --2 Having a mark on the forehead marked with a blaze. --मं 1 An ornament for the forehead, an ornament or decoration in general; (m. also in this sense); अहं तु [] तामाश्रमललामभूतां शकुंतलामधिकृत्य ब्रवीमि Ś. 2; Śi. 4. 28. --2 Anything the best of its kind. --3 A mark on the forehead. --4 A sign, symbol, mark in general. --5 A banner, flag. --6 A row, series, line. --7 A tail. --8 A mane. --9 Eminence, dignity, beauty. --10 A horn. --मः A horse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललाम न० लल--अच् तममति अम--अण् । १ प्रधाने, २ ध्वजे ३ शृङ्गे ४ बालधौ ५ चिह्ने ६ भूषायां ७ रम्ये ८ तिलके ९ घोटके १० प्रभावे च मेदि० । नान्तत्वमप्यस्य रुद्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललाम, [न्] क्ली, ललामम् । यथाह रुद्रः । “प्रधानध्वजशृङ्गेषु पुण्ड्रबालधिलक्ष्मसु । भूषावाजिप्रभावेषु ललामं स्यात् ललाम च ॥” (प्रधाने । यथा, रघुः । ५ । ६४ । “तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललाम कमनीयमजस्य लिप्सोः ॥” पुरुषः । इति रघुटीकायां मल्लिनाथधृत- यादवः । ५ । ६४ ॥)
ललामं, क्ली, (लड विलासे + क्विप् । तं अमति प्राप्नोतीति । अम गतौ + अण् । डस्य लत्वम् ।) चिह्रम् । ध्वजः । शृङ्गम् । प्रधानम् । भूषा । (यथा, भागवते । ३ । १४ । ४८ । “पौत्त्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टास्फुरत् कुन्तलमण्डिताननम् ॥”) बालधिः । पुण्ड्रम् । तुरङ्गः । प्रभावः । इति मेदिनी । मे ५१ ॥ अश्वललाटे अन्यवर्णचिह्नम् । गवादीनां ललाटचित्रम् । अश्वस्य भूषा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ (पुंनपुंसकलिङ्गमपि । यथा, -- “ललामोऽस्त्री ललामापि प्रभाबे पुरुषे ध्वजे । श्रेष्ठभूषापुण्ड्रशृङ्गपुच्छचिह्नाश्वलिङ्गिषु ॥” इति रघुटीकायां मल्लिनाथधृतयादव्रः ॥ रम्ये श्रेष्ठे च त्रि । यथा, महाभारते । ७ । २२ । १३ । “ललामैर्हरिभिर्युक्तः सर्व्वशब्दसहैर्युधि । राज्ञां मघ्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्त्तत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-208-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ललामम्ललाम (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ललाम (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | ललाम (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ललामम् 📚 ➤ सुन्दर,प्रिय,मनोहर
संस्कृत: पुच्छम्, पुण्ड्रम्, अश्वभूषा, प्राधान्यम्, पताका · पर्याय: भाण्ड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ललाम 📚रमणीय । सुंदर । बढिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ललामम्: लड्+क्विप्,डस्य लत्वम्,तम् अमति-अम्+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें