🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ललित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ललित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ललित

अर्थ: क्रीड़ासक्त, खेलने वाला, इठलाने वाला

संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, हेला, लीला

व्युत्पत्ति: लल्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ललित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ललित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ललित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाललितम्ललितेललितानि
द्वितीयाललितम्ललितेललितानि
तृतीयाललितेनललिताभ्याम्ललितैः
चतुर्थीललितायललिताभ्याम्ललितेभ्यः
पञ्चमीललितात् / ललिताद्ललिताभ्याम्ललितेभ्यः
षष्ठीललितस्यललितयोःललितानाम्
सप्तमीललितेललितयोःललितेषु
सम्बोधनहे ललितहे ललितेहे ललितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ललित
ललित
lalita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ललित, १ वि॰ [सं॰]
१. सुंदर । मनोहर ।
२. ईप्सित । मनचाहा । प्यारा ।
३. हिलता डोलता हुआ । चलता हुआ ।
४. निर्दोष । सरल (को॰) ।
५. क्रीडाशील । विनोदी (का॰) ।
६. रसिक । रसिया (को॰) ।
ललित २ सज्ञा पुं॰
१. श्रृंगार रस में एक कायिक हाव या अंगचेष्टा । विशेष—इसमें सुकुमारता (नजाकत) के साथ भौं, आँख, हाथ, पेर आदि अंग हिलाए जाते हैं । कहीं भूषण आदि से सजाने को लालत हाव कहा है ।
२. एक विधम वर्णवृत्त जिसक पहले चरण में सगण, जगण, सगण, लघु; दूसरं चरण म नगण, सगण, जगण, गुरु; तीसरे मे नगण, नगण, सगण, सगण; और चौय में सगण, जगण, सगण, जगण होता है । जैसे,—सब त्यागए असत काम । शरण गहिए सदी हरीं । भव जनित सकल दुःख टरी । भाजए अहोनिशि हरी, हरी, हरी ।
३. कुछ आचायों क मत से एक अलंकार जिसम वणर्य वस्तु (वात) के स्थान पर उसका प्रतिबिंब बर्णन किया जाता है । जैस,—कहना तो यह था कि 'राम को गद्दी मिलनी चाहिए थी, पर वनवास मिला ।' पर गोस्वामी तुलसीदास जी इसे इस प्रकार कहते हैं—(क) लिख त सुधाकर लिखि गा राहू । इसी प्रकार 'जिसे ब्रह्मा अच्छा बनाना चाहते थे, उसे बुरा बना दिया' इसके स्थान पर यह कहना—(ख) बिरचत हंस काक किय जेही ।
४. पाड़व जाति का एक राग जो भैरव राग का पुत्र माना जाता है और जिसमें निपाद स्वर नहीं लगता; तथा धैवत और गांधार के अतिरिक्त और सब स्वर कोमल लगते हैं । इसके गाने का समय रात्रि के तीस दंड़ बीत जाने पर अर्थात् प्रातःकाल है ।
५. नृत्य में हाथों की एक विशेष मुद्रा (को॰) ।
६. क्रीड़ा विनोद (को) ।
७. सौंदर्य । लावण्य । सुंदरता (को॰) ।
ललित कला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ललित+कला] वे कलाएँ या विद्दाएँ जिनके व्यक्त करने में किसी प्रकार के सौंदर्य को अपेक्षा हो । जैसे, संगीत, चित्रकला, वास्तुकला, मूर्तिकला इत्यादि । विशेष दे॰ कला ।
ललित लुलित वि॰ [सं॰] कंपित, हतोत्साह या दुर्बल होने पर भी सुदर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललित mfn. sported, played, playing, wanton, amorous, voluptuous, Kāv.; Kathās.; Rājat.
artless, innocent, soft, gentle, charming, lovely (अम् ind.), ib. &c.
wished for, desired, MBh.; Mṛcch.; BhP.
quivering, tremulous, Bālar.
ललित m. a partic. position of the hands in dancing, Cat.
(in music) a partic. Rāga, Sāh.
ललित n. sport, dalliance, artlessness, grace, charm, R.; Kpr.
languid gestures in a woman (expressive of amorous feelings, ‘lolling, languishing’ &c.), Daśar.; Sāh.
N. of 2 metres, Piṅg., Sch.
of a town, Rājat. (cf. -पुर)
a kind of necklace (?), L.
ललित &c. See p. 897, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ललित a. [लल्-क्त] 1 Playing, sporting, dallying. --2 Amorous, sportive, wanton, voluptuous. --3 Lovely, beautiful, handsome, elegant, graceful; ललितललितैर्ज्योत्स्नाप्रायैरकृत्रिमविभ्रमैः (अंगकैः) U. 1. 20; विधाय सृष्टिं ललितां विधातुः R. 6. 37, 19. 39; 8. 1; Māl. 1. 15; Ku. 3. 75, 6. 45; Me. 32, 64. --4 Pleasing, charming, agreeable, fine; प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ R. 8. 6; संदर्शितेव ललिताभिनयस्य शिक्षा M. 4. 9; V. 2. 18. --5 Desired. --6 Soft, gentle, Śi. 7. 64. --7 Tremulous, trembling. --तः N. of a musical scale. --तं 1 Sport, dalliance, play. --2 Amorous pastime, gracefulness of gait; any languid or amorous gesture in a woman; सुकुमारतयांगानां बिन्यासो ललितं भवेत् S. D.; Śi. 9. 79; Ki. 10. 52. --3 Beauty, grace, charm. --4 Any natural or artless act. --5 Simplicity, innocence. --Comp. --अभिनय a. consisting of graceful gesticulations or acting; V. 2. 18. --अर्थ a. having a pretty or amorous meaning; V. 2. 14. --पद a. {1} elegantly composed; Ś. 3. {2} consisting of amorous words. ˚बंधनं an amorous composition. --प्रहारः a soft or gentle blow. --ललित a. excessively beautiful; U. 1. 20. --लुलित a. unnerved yet charming; Māl. 1. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललित न० लल--क्त । १ शृङ्गारानुगुणे चेष्टाभेदे “सुकुमार- तयाऽङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्” सा० द० । २ सुन्दरे, ३ ईप्सिते च त्रि० अमरः ४ स्वरभेदे पु० सङ्गी० लड क्त डस्य लः । ५ चालने न० ६ फस्तूर्य्यां ७ नार्य्यां च स्त्री राजनि० । ८ नदीभेदे सा च नदी कालिकापु० ८१ अ० उक्ता । ९ दुर्गायाम् “या दुर्गा सैव ललिता” पद्मपु० पाता० । १० राधासखीभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ललितं, क्ली, (लल + क्तः ।) शृङ्गारभावजक्रिया- विशेषः । इत्यमरः ॥ सुकुमारविधानेन भ्रू- [] नेत्रादिक्रियासचिवकरचरणाङ्गविन्यासो ललि- तम् । तथा च । “सुकुमाराङ्गविन्यासे मसृणा ललितं भवेत् ॥” तथा, -- “सभ्रूभङ्गं करकिशलयावर्त्तनैरापतन्ती सा लिम्पन्ती ललितललिता लोचनस्याञ्जनेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयाते निःशङ्का च प्रथमवयसा नर्त्तिता पङ्कजाक्षी ॥ भ्रूनेत्रादिक्रियाशालिसुकुमारविधानतः । हस्तपादाङ्गविन्यासस्तरुण्या ललितं विदुः ॥” इत्यन्येऽपि ॥ “अनाचार्य्योपदिष्टं स्याल्ललितं रतिचेष्टितम् ।” इत्यन्ये । ललत् केप्से भावे क्तः । लड विलासे इत्यस्य मनीषादित्वात् डस्य लत्वं वा । इति भरतः ॥ अपि च । “विन्यासभङ्गिरङ्गानां भ्रूविलासमनोहरा । सुकुमारा भवेद्यत्र ललितं तदुदीरितम् ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
ललितः, पुं, (लल्यते ईप्स्यते इति । लल + कर्म्मणि क्तः ।) रागविशेषः । तस्य स्वरूपं यथा, -- “प्रफुल्लसप्तच्छदमाल्यधारी युवातिगौरोऽलसलोचनश्रीः । विनिःसरन् वासगृहात् प्रभाते विलासिवेशो ललितः प्रदिष्टः ॥” तस्य गानसमयो यथा, -- “प्रातर्गेयास्तु देशागो ललितः पठमञ्जरी । विभाषा भैरवी चैव कामोदो गोण्डकीर्य्यपि ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥
ललितः, त्रि, (लल + क्तः ।) सुन्दरः । (यथा, रघुः । ८ । १ । “अथ तस्य विवाहकौतुकं ललितं विभ्रत एव पार्थिवः ॥”) ईप्सितः । इति मेदिनी । ते, १४७ ॥ चलितः । इति बिश्वशब्दरत्नावल्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-208-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ललित" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ललितललित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ललित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ललित 📚 ➤ क्रीड़ासक्त, खेलने वाला, इठलाने वाला
संस्कृत: स्त्रीणाम् श्रृङ्गारभावजाः क्रिया · पर्याय: विलास, बिब्बोक, विभ्रम, हेला, लीला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ललित 📚सुंदर । मनोहर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ललित: लल्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें