🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:08:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लवः

अर्थ: उत्पाटन, उल्लुंचन

संस्कृत: सूक्ष्मम्, छेदनम् · पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

व्युत्पत्ति: ल्+अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालवःलवौलवाः
द्वितीयालवम्लवौलवान्
तृतीयालवेनलवाभ्याम्लवैः
चतुर्थीलवायलवाभ्याम्लवेभ्यः
पञ्चमीलवात् / लवाद्लवाभ्याम्लवेभ्यः
षष्ठीलवस्यलवयोःलवानाम्
सप्तमीलवेलवयोःलवेषु
सम्बोधनहे लवहे लवौहे लवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लव&
लव&
lava&
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लव& संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहुत थोड़ी मात्रा । बहुत छांटी मिकदार अत्यंत अल्प परिमाण । मुहा॰—लबभर=थोड़ा सा । नाम मात्र को । जैसे,—उसे लव भर भी डर नहीं है ।
२. काल का एक मान । दो काष्ठा अर्थात छतीस निमेप का /?/ समय । (कुछ लोग एक निमेप के आठवें भाग को लव मानते हैं) । उ॰—लव निमेप परिमान जुग वर्ष कल्पसत चंड ।— तुलसी (शब्द॰) ।
३. लबा नाम की चिड़िया ।
४. जातीफल
५. लबंग ।
६. लामज्जक । ज्वरांकुश नाम का तृण । ७ काटना । छेदना । कटाई ।
८. विनाश ।
९. ऊन, बाल या प जो पशु पक्षियों के शरीर से कतर कर निकाले जाते हैं । १० सुरागाय की पूँछ के बाल, जो चँवर वनाने के लिये कतरे जा है ।
११. श्रीरामचंद्र के दो यमज पुत्रों में से एक । विशेष— जब लोकापवाद के कारण राम ने सीता जी को गर्भा वस्था में वन में भेजवा दिया था, तब वहीं वाल्माकि के आश्र में लव और कुश इन दो जोड़ुएँपुत्रों की उत्पत्ति हुई थी वाल्मीकि ऋषि ने इन्हें रामायण का गान सिखा दिया था जब इन्होंने रामचंद्र की सभा में जाकर वह गान सुनाया, त राम ने उन्हें पहचाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लव m. (√ 1. लू) the act of cutting, reaping (of corn), mowing, plucking or gathering (of flowers &c.), Das, Nalod.
that which is cut or shorn off, a shorn fleece, wool, hair, Mn.; Ragh.
anything cut off, a section, fragment, piece, particle, bit, little piece (अम् ind. a little; लवम् अपि, even a little), MBh.; Kāv. &c. (cf. पदाति-ल्˚)
a minute division of time, the 60th of a twinkling, half a second, a moment (accord. to others 1/4000 or 1/5400 or 1/20250 of a Muhūrta), ib.
(in astron.) a degree, Gol.
(in alg.) the numerator of a fraction, Col.
the space of 2 Kāṣṭhās, L.
loss, destruction, L.
sport, L. (cf. लल)
Perdix Chinensis, W.
N. of a son of Rāmacandra and Sītā (he and his twin-brother Kuśa were brought up by the sage Vālmīki and taught by him to repeat his Rāmāyaṇa at assemblies; cf. कुशी-लव), R.; Ragh.; Uttarar.; Pur.
of a king of Kaśmīra (father of Kuśa), Rājat.
लव n. (only L.) nutmeg
cloves
the root of Andropogon Muricatus
a little (cf. m.).
लव &c. See p. 898, cols. 2, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लवः [लू-अप्] 1 Plucking, mowing. --2 Reaping, gathering (of corn). --3 A section, piece, fragment, bit. --4 A particle, drop, small quantity; a little; oft. at the end of comp. in this sense; जललवमुचः Me. 21, 70; आचामाति स्वेदलवान् मुखे ते R. 13. 20, 6. 57, 16. 66; अश्रु˚ 15. 97; अमृत˚ Ki. 5. 44; भ्रूक्षेपलक्ष्मीलवक्रीते दास इव Gīt. 11; so तृण˚, अपराध˚, ज्ञान˚, सुख˚, धन˚ &c. &c. --5 Wool, hair. --6 Sport. --7 A minute division of time (=the sixth part of a twinkling). --8 The numerator of a fraction. --9 A degree (in astr.). --10 Loss, destruction. --11 N. of a son of Rāma, one of the twins, the other being Kuśa q. v. He with his brother was brought up by the sage Vālmīki, and they were taught by the poet to repeat his Rāmāyaṇa at assemblies &c.; (for the derivation of his name, see R. 15. 32). --12 A kind of quail. --वं 1 Cloves. --2 Nutmeg. --वं ind. A little; लवमपि लवंगे न रमते Sar. K. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लव पु० लू--अप् । १ लेशे २ विनाशे ३ छेदने श्रीरामपुत्रे मेदि० ५ कालपरिमाणभेदे काष्ठाद्वये हेमच० ६ गोलाङ्गूल- लोम्नि, ७ बाले केशे च ८ जातीफले न० शब्दच० । ९ लवङ्गे १० लामज्जके ११ ईषदर्थे राजनि० । १२ लावखगे पुंस्त्री० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लवं, क्ली, (लू + अप् ।) जातीफलम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ लवङ्गम् । लामज्जकम् । ईषत् । इति राजनिर्घण्टः ॥
लवः, पुं, (लवणमिति । लू + अप् ।) लेशः । (यथा, रघुः । १६ । ६६ । “वक्रेतराग्रैरलकैस्तरुण्य- श्चूर्णारुणान् वारिलवान् वमन्ति ॥”) विनाशः । छेदनम् । रामपुत्त्रः । इति मेदिनी । वे, २२ ॥ अत्र विनाशस्थाने विलासः । इति विश्वः हेमचन्द्रश्च ॥ (रामपुत्त्रस्य जन्मविवरणादिकं रामायणे उत्तरकाण्डतो द्रष्टव्यम् ॥) काल- भेदः । यथा, -- “अष्टादशनिमेषास्तु काष्ठा काष्ठाद्वयं लवः ॥” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भागवते । १ । १८ । १३ । “तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्त्यानां किमुताशिषः ॥”) लावानामा पक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (किञ्जल्कः । पक्षः । गोपुच्छलोम । इति रघु- टीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती ॥ यथा, रघुः । १५ । ३२ । “स तौ कुशलवोम्मृष्टगर्भक्लेदौ तदाख्यया । कविः कुशलवावेव चकार किल नामतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-210-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लव" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लवःलव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लवः 📚 ➤ उत्पाटन, उल्लुंचन
संस्कृत: सूक्ष्मम्, छेदनम् · पर्याय: स्तोक, अल्प, क्षुल्लक, सूक्ष्म, श्लक्ष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लव& 📚बहुत थोड़ी मात्रा । बहुत छांटी मिकदार अत्यंत अल्प परिमाण । मुहा॰—लबभर=…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लव
(फ़सल) काटना (३.२.२४) — अभिलाव, लवन
थोड़ा अंश (३.१.६१) — मात्रा, त्रुटि, लेश, कण, अणु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लवः: ल्+अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें