🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:52:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लांगल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाम्+गल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाम्

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्
  2. ला (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच्
  3. ला (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ली + अच्
  4. ला धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. लो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालालेलाः
द्वितीयालाम्लेलाः
तृतीयालयालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलायैलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलायाःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलायाःलयोःलानाम्
सप्तमीलायाम्लयोःलासु
सम्बोधनहे लेहे लेहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

गल

अर्थ: निगलना, खाना, भक्षण करना

संस्कृत: अदने स्रवणे च

अंग्रेज़ी: to eat,to swallow, to drip,to flow,to dissolve

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. गल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गल् (भ्वादिगण) · अर्थ: निगलना, खाना, भक्षण करना (अदने स्रवणे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगलतात् / गलताद् / गलतुगलताम्गलन्तु
मध्यमगल / गलतात् / गलताद्गलतम्गलत
उत्तमगलानिगलावगलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गलति · लिट्: जगाल · लुट्: गलिता · लृट्: गलिष्यति · लोट्: गलतात् · लङ्: अगलत् · विधिलिङ्: गलेत् · आशीर्लिङ्: गल्यात् · लुङ्: अगालीत् · लृङ्: अगलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गलन · ण्वुल्: गालकः · तृच्: गलिता · ण्यत्: गाल्यः · तव्य: गलितव्यः · अनीयर्: गलनीयः · क्त: गलितः · क्तवतु: गलितवान् · शतृ: गलन् · स्य-शतृ: गलिष्यन् · क्त्वा: गलित्वा · ल्यप्: प्रगल्य · तुमुन्: गलितुम् · णमुल्: गालम् · घञ्: गालः · क्तिन्: गल्ति · क्वसु: जगल्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ला
ला
lā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ला १ संज्ञा पुं॰ [अं॰ लॉ]
१. वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित करने के लिये बनाए जायँ ।
२. ऐसे राजनियमों या कानुनों का संग्रह । व्यवहारशास्त्र । धर्मशास्त्र । कानून । जैसे,—हिंदू लॉ । महमडन लॉ ।
ला २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ग्रहण या प्राप्ति की क्रिया ।
२. देना । प्रदान [को॰] ।
ला ३ अव्य॰ [अ॰] न । बिना । नहीं । जैसे,—लाइलाज, लाइल्म, लापरवा आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ला f. See s.v.
1. ला cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 50) लाति (pf. ललौ, Bhaṭṭ.; aor. अलासीत्, ib.; fut. लाता, लास्यति Gr.; ind.p. लात्वा, Śatr.), to take, receive, obtain, Kāv.; Sāh.; HPariś.; to undertake, begin, Campak.; to give, Dhātup.
ला [cf. Hind. lenā.]
2. ला f. the act of taking or giving, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (891,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ला {c2c} P. (लाति) To take, receive, obtain, take, up; ललुः खद्भान् Bk. 14. 92, 15. 53.
ला f. 1 Taking, receiving. --2 Giving.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0926-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ला आदाने अदा० पर० सक० अनिट् । लाति अलासीत् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4824,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ला, ल ग्रहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-सक०-अनिट् ।) ल, लाति । ग्रहो ग्रह- णम् । इति दुर्गादासः ॥
ला, स्त्री, ग्रहणम् । दानम् । इति मेदिनी । ले, १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-213-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ला" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाम्ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ला (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: ली + अच् | ला (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: ली + अच्
गलगल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | गल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाम् 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

गल 📚 ➤ निगलना, खाना, भक्षण करना
संस्कृत: अदने स्रवणे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤
गल् 📚cl. 1. P. ˚लति, to drip, drop, ooze, trickle, distil, Pañcat. v; Brahm…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
लांगललाम् + गलअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लाम्: ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें