🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लाक्षा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाक्षा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाक्षा

अर्थ: एक प्रकार का लाल रंग, महावर, लाख

संस्कृत: रक्तवर्णवृक्षनिर्यासविशेषः, राक्षा · पर्याय: राक्षा, जतु, याव, अलक्त, द्रुमामय

व्युत्पत्ति: लक्ष्यतेऽनया-लक्ष्+अच्, पृषो वृद्धिः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लाक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लाक्षा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लाक्षा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लाक्षा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाक्षालाक्षेलाक्षाः
द्वितीयालाक्षाम्लाक्षेलाक्षाः
तृतीयालाक्षयालाक्षाभ्याम्लाक्षाभिः
चतुर्थीलाक्षायैलाक्षाभ्याम्लाक्षाभ्यः
पञ्चमीलाक्षायाःलाक्षाभ्याम्लाक्षाभ्यः
षष्ठीलाक्षायाःलाक्षयोःलाक्षाणाम्
सप्तमीलाक्षायाम्लाक्षयोःलाक्षासु
सम्बोधनहे लाक्षेहे लाक्षेहे लाक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाक्षा
लाक्षा
lākṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] लाख । लाह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाक्षा f. (cf. राक्षा and Uṇ. iii, 62, Sch.) a species of plant, AV.
a kind of red dye, lac (obtained from the cochineal or a similar insect as well as from the resin of a partic. tree), Mn.; MBh. &c.
the insect or animal which produces the red dye, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाक्षा [लक्ष्यतेऽनया लक्ष् अच् पृषो˚ वृद्धिः] 1 A kind of red dye, lac; (largely used by women in ancient times as an article of decoration, especially for the soles of the feet and lips; cf. अलक्त; it is said to be obtained from the cochineal insect and from the resin of a particular tree); निष्ठ्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारसः केनाचित् (तरुणा) Ś. 4. 4; Rs. 6. 14; [] Ki. 5. 23. --2 The insect which produces the red dye. --Comp. --तरुः, --वृक्षः N. of a tree, Butea Frondosa. --प्रसादः, --प्रसाधनः the red Lodhra tree. --रक्त a. dyed with lac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाक्षा स्त्री लक्ष्यतेऽनया लक्ष--अच् पृषो० वृद्धिः । (ला)ख्याते पदार्थे अमरः । २ रञ्जनद्रव्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4824,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाक्षा, स्त्री, (लक्ष्यतेऽनयेति । लक्ष् + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इति अः । टाप् । यद्बा, “बाहुलकात् राजतेरपि सः । कपिलिकादित्वात् वा लत्वम् ।” इत्युज्ज्वलः । ३ । ६२ ।) रक्त- वर्णवृक्षनिर्यासविशेषः । लाहा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । राक्षा २ जतु ३ यावः ४ अलक्तः ५ द्रुमामयः ६ । इत्यमरः ॥ खदिरिका ७ रक्ता ८ रङ्गमाता ९ पलङ्कषा १० क्रिमिहा ११ द्रुम- व्याधिः १२ अलक्तकः १३ पलाशी १४ मुद्रिणी १५ दीप्तिः १६ जन्तुका १७ गन्धमादिनी १८ नीला १९ द्रवरसा २० पित्तारिः २१ । अस्या गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । श्लेष्मपित्तार्त्तिशोफविषरक्तविषमज्वरनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ भग्नविसर्पत्वग्दोषनाशि- त्वम् । बल्यत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ अपि च । “लाक्षा वर्ण्या हिमा बल्या स्निग्धा च तुवरा लघुः । अनुष्णा कफपित्ताम्रहिक्काकासज्वरप्रणुत् ॥ व्रणोरःक्षतवीसर्पकृमिकुष्ठगदापहा । अलक्तको गुणैस्तद्बद्विशेषाद्ब्यङ्ग्यनाशनः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (शतपत्री । सेवती । गुलाव इति च । तत्- पर्य्यायो यथा, -- “शतपत्री तरुण्युक्ता कर्णिका चारुकेशरा । महाकुमारी गन्धाढ्या लाक्षा कृष्णाति- मङ्गुला ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-213-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाक्षा" आता है (14)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाक्षालाक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाक्षा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लाक्षा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाक्षा 📚 ➤ एक प्रकार का लाल रंग, महावर, लाख
संस्कृत: रक्तवर्णवृक्षनिर्यासविशेषः, राक्षा · पर्याय: राक्षा, जतु, याव, अलक्त, द्रुमामय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लाक्षा 📚लाख । लाह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लाक्षा
लाख (२.६.१२६) — राक्षा, जतु, याव, अलक्त, द्रुमामय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लाक्षा: लक्ष्यतेऽनया-लक्ष्+अच्, पृषो वृद्धिः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें