🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:13:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लाख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाख

अर्थ: सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना

संस्कृत: शोषणालमर्थयोः

अंग्रेज़ी: to dry out, to decorate, to be sufficient, to refuse, to prevent, to stop

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. लाख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाख् + घञ्
  3. लाख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाख् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लाख् (भ्वादिगण) · अर्थ: सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना (शोषणालमर्थयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलाखतात् / लाखताद् / लाखतुलाखताम्लाखन्तु
मध्यमलाख / लाखतात् / लाखताद्लाखतम्लाखत
उत्तमलाखानिलाखावलाखाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लाखति · लिट्: ललाख · लुट्: लाखिता · लृट्: लाखिष्यति · लोट्: लाखतात् · लङ्: अलाखत् · विधिलिङ्: लाखेत् · आशीर्लिङ्: लाख्यात् · लुङ्: अलाखीत् · लृङ्: अलाखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लाखन · ण्वुल्: लाखकः · तृच्: लाखिता · ण्यत्: लाख्यः · तव्य: लाखितव्यः · अनीयर्: लाखनीयः · क्त: लाखितः · क्तवतु: लाखितवान् · शतृ: लाखन् · स्य-शतृ: लाखिष्यन् · क्त्वा: लाखित्वा · ल्यप्: प्रलाख्य · तुमुन्: लाखितुम् · णमुल्: लाखम् · घञ्: लाखः · क्तिन्: लाक्ति · क्वसु: ललाख्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाख्
लाख्
lākh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाख् cl. 1. P. लाखति = √ राख् (q.v.), Dhātup. v, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाख् {c1c} P. (लाखति) 1 To be dry or arid. --2 To adorn. --3 To suffice, be competent. --4 To give. --5 To prevent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाखलाख् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाख् + घञ् | लाख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लाख् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाख 📚 ➤ सूखना, शुष्क होना, भूषित करना, कार्यक्षम होना, रोकना, निषेध करना
संस्कृत: शोषणालमर्थयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लाख् 📚cl. 1. P. लाखति = √ राख् (q.v.), Dhātup. v, 9🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें