🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:18:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लाटः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लाटः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लाटः

अर्थ: एक देश और उसके अधिवासियों का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लाट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाटःलाटौलाटाः
द्वितीयालाटम्लाटौलाटान्
तृतीयालाटेनलाटाभ्याम्लाटैः
चतुर्थीलाटायलाटाभ्याम्लाटेभ्यः
पञ्चमीलाटात् / लाटाद्लाटाभ्याम्लाटेभ्यः
षष्ठीलाटस्यलाटयोःलाटानाम्
सप्तमीलाटेलाटयोःलाटेषु
सम्बोधनहे लाटहे लाटौहे लाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लाट
लाट
lāṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाट १ संज्ञा पुं॰ [अं॰ लार्ड]
१. किसी प्रांत या देश का सबसे बड़ा शासक । गवर्नर ।
लाट २ संज्ञा पुं॰ [अं॰ लाँट] बहुत सी चीजों का वह विभाग या समूह जो एक ही साथ रखा, बेचा या नीलाम किया जाय । यौ॰—लाटवंदी ।
लाट ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ लट्ठा ?] लकड़ी, पत्थर या किसी घातु का बना हुआ मोटा और ऊँचा खँभा । जैसे,—अशोक की लाट, कुतुब साहब की लाट, तालाब के बीच में की लाट, कोल्हू के बीच की लाट, आदि ।
लाट ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन देश जहाँ अब भड़ौच, अह- मदाबाद आदि नगर है । गुजरात का एक भाग ।
२. इस देश के निवासी ।
३. एक अनुप्रास जिसमें शब्द ओर अर्थ एक ही होते हैं, पर अन्वय में हेरफेर होने से वाक्यार्थ में भेद हो जाता है । ('शाब्दस्तु लाटानुप्रासी भेदे तात्पर्य मात्रतः ।'—मम्मट, काव्यप्रकाश) ।
४. वह लंबा बाँध जो किसी मैदान के पानी के बहाव को रोकने के लिये बनाया जाता है ।
५. फटा पुराना कपड़ा या गहना (को॰) ।
६. कपड़ा । वस्त्र (को॰) ।
७. बालकों जैसी भाषा (को॰) ।
८. शिक्षित व्यक्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाट m. pl. (fr. राष्ट्र) N. of a people and of a district inhabited by them (= Gk. Λαρικη of Ptolemy), MBh.; Var. &c.
(sg.) a king of the Lāṭas, Kathās.
the country of the Lāṭas, Uttamac.
लाट m. n. n. (only L.) clothes, dress
लाट m. n. worn-out clothes, shabby ornaments
idle or childish language
(in rhet.) repetition of words in the same sense but in a different application
लाट mf(ई)n. relating to the Lāṭas or belonging to Lāṭa, Rājat.; Sāh.
old, worn, shabby (as clothes), W.
childish, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (900,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाट m. pl. N. of a country and its inhabitants; एष च (लाटानुप्रासः) प्रायेण लाटजनप्रियत्वाल्लाटानुप्रासः S. D. 10. --टः 1 A king of the Lāṭas. --2 Old, worn out, or shabby clothes, ornaments &c. --3 Clothes in general. --4 Childish language. --5 A learned man. --Comp. --अनुप्रासः one of the five kinds of अनुप्रास or alliteration, the repetition of a word or words in the same sense but in a different application; it is thus defined and illustrated by Mammaṭa: --शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः, e. g. वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क्व नु पुनः कलकविकलो भवेत्; or यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च [] सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ K. P. 9.
लाट N. of a country said to lie to the west of the Narmadā; it probably included Broach, Baroda and Ahmadabad, and Khaira also according to some.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाट पु० लट--मंज्ञायां घञ् । १ देशभेदे २ वस्त्रे अमरः ३ जीर्णालङ्कारे शब्दर० । ४ विदग्धपुरुषे च सा० द० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाटः, पुं, देशान्तरम् । (यथा, कथासरित्सागरे । ७८ । ११९ । “ददौ तस्मै सपुत्त्राय प्रीत्या वीरवराय च । लाटदेशे ततो राज्यं स कर्णाटयुते नृपः ॥”) वस्त्रम् । इति मेदिनी । टे, २७ ॥ जीर्णभूष- णादि । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाट" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लाटःलाट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लट् + अच्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लाटः 📚 ➤ एक देश और उसके अधिवासियों का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लाट 📚किसी प्रांत या देश का सबसे बड़ा शासक । गवर्नर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लाटः: लट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें