🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:21:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लालनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लालनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लालनम्

अर्थ: दुलारना, लाड प्यार करना, पुचकारना

व्युत्पत्ति: लल्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लालन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लालन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. लालन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लालन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालालनम्लालनेलालनानि
द्वितीयालालनम्लालनेलालनानि
तृतीयालालनेनलालनाभ्याम्लालनैः
चतुर्थीलालनायलालनाभ्याम्लालनेभ्यः
पञ्चमीलालनात् / लालनाद्लालनाभ्याम्लालनेभ्यः
षष्ठीलालनस्यलालनयोःलालनानाम्
सप्तमीलालनेलालनयोःलालनेषु
सम्बोधनहे लालनहे लालनेहे लालनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लालन
लालन
lālana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लालन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अत्यंत स्नेह करना । प्रेंमपूर्वक बालकों का आदर करना । लाड़ । प्यार । यौ॰—लालन पालन ।
३. एक प्रकार का चूहा जो विपैला होता है (को॰) ।
लालन २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ लाला]
१. प्रिय पुत्र । प्यारा बच्चा । उ॰—भूख लगी ह्वै है लालन के लावो वेगि बुलाई ।—सूर (शब्द॰) ।
२. कुमार । बालक । उ॰—भाल के लाल में बाल बिलोकत ही भरि लालन लोचन लीन्हे ।—केशव (शब्द॰) दे॰ लाल ।
लालन ३ क्रि॰ अ॰ लाड़ करना । प्यार करना । उ॰—लालन जोग लखन लघु लोने । भेन भाइ आस अहहि न होने ।—तुलसी (शब्द॰) ।
लालन ४ वि॰ [सं॰] प्यार करनेवाला । दूलार करनेवाला [को॰] ।
लालन † ५ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] चिरौंजी । प्रियाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालन mfn. caressing, fondling, coaxing, L.
लालन m. a partic. venomous animal resembling a mouse, Suśr.
resin, L.
लालन n. the act of caressing, fondling, coaxing, indulging, Kāv.; BhP.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (898,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लालन a. (नी f.) Fondling, coaxing, caressing. --नः A sort of poisonous mouse. --नं [लल्-ल्युट्] 1 Caressing, fondling, coaxing; सुतलालनं &c. --2 Indulging, over-indulgence, fondling too much; लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः; Pt. 1. 169; Bh. 2. 42.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालन न० चु० लल--ल्युट् । स्नेहपूर्वकपालने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लालनं, क्ली, (लल् + णिच् + ल्युट् ।) अत्यन्त- स्नेहकरणम् । प्रेमपूर्व्वकवालकादरणम् । सोहाग इति भाषा । लड कोपसेवे उपसेव इह अत्यन्तपालनम् । क, लालयेत् पञ्च वर्षाणि [] पुत्त्रमिति अत्र डलयोरेकत्वाल्लत्वम् । इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥ तथा हि । “लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात् पुत्त्रञ्च शिष्यञ्च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥” अपि च । “लालयेत् पञ्च वर्षाणि दशवर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्त्रं मित्रवदाचरेत् ॥” इति चाणक्यशतकम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लालनम्लालन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लल् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: लालन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | लालन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लालनम् 📚 ➤ दुलारना, लाड प्यार करना, पुचकारना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लालन 📚अत्यंत स्नेह करना । प्रेंमपूर्वक बालकों का आदर करना । लाड़ । प्यार । य…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लालनम्: लल् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें