🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:56:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लिख्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लिख्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लिख्य

अर्थ: लिखना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: अक्षरविन्यासे

अंग्रेज़ी: to write,to scratch,to draw, to scribble

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — लिख् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लिख् (तुदादिगण) · अर्थ: लिखना (अक्षरविन्यासे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलिखतिलिखतःलिखन्ति
मध्यमलिखसिलिखथःलिखथ
उत्तमलिखामिलिखावःलिखामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लिखति · लिट्: लिलेख · लुट्: लेखिता · लृट्: लेखिष्यति · लोट्: लिखतात् · लङ्: अलिखत् · विधिलिङ्: लिखेत् · आशीर्लिङ्: लिख्यात् · लुङ्: अलेखीत् · लृङ्: अलेखिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लेखन · ण्वुल्: लेखकः · तृच्: लेखिता · ण्यत्: लेख्यः · तव्य: लेखितव्यः · अनीयर्: लेखनीयः · क्त: लिखितः · क्तवतु: लिखितवान् · शतृ: लिखन् · स्य-शतृ: लेखिष्यन् · क्त्वा: लिखित्वा · ल्यप्: प्रलिख्य · तुमुन्: लेखितुम् · णमुल्: लेखम् · घञ्: लेखः · क्तिन्: लिक्ति · क्वसु: लिलिख्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लिख्
लिख्
likh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिख् (cf. the earlier form √ रिख्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 72) लिखति (rarely Ā. ˚ते; pf. लिलेख, Br. &c.; aor. अलेखीत्, ib.; fut. लेखिता, लेखिष्यति Gr.; लिखिष्यति, Hariv.; inf. लेखितुम्, or लिखितुम् Gr.; ind.p. लेखित्वा, ib.; लिखित्वा, Hariv.; -लिख्य, Br. &c.), to scratch, scrape, furrow, tear up (the ground), AV. &c. &c.; to pick, peck (said of birds), VarBṛS.; Hit.; to scarify, lance, Suśr.; to produce by scratching &c., draw a line (with or scil. लेखाम्), engrave, inscribe, write, copy, trace, sketch, delineate, paint, Br. &c. &c.; to make smooth, polish, MārkP.; to graze, touch, MW.; to unite sexually with a female (?), MBh. xiii, 2456 (Nīlak.) : Pass. लिख्यते (aor. अलेखि), to be written, Kathās.; Pañcat. : Caus. लेखयति (or लिखापयति; aor. अलीलिखत्), to cause to scratch or write or copy or paint, ŚāṅkhŚr.; Mn. &c.; to scratch, lance, Suśr.; to write, paint, Yājñ. : Desid. लिलिखिषति or लिलेखिषति, Pāṇ. i, 2, 26.
लिख् [cf. Gk. ἐρείκω; Lith. rë́kti, ‘to cut’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिख् {c6c} P. (लिखति, लिखित) 1 To write, write down, inscribe, draw a line, engrave; अरसिकेषु कवित्वनिवेदनं शिरसि मा लिख मा लिख मा लिख Udb.; ताराक्षरैर्यामसिते कठिन्या निशालिखद् व्योम्नि तमःप्रशस्तिं N. 22. 54; Y. 2. 87, Ś. 7. 5; लीनेव प्रतिबिंबितेव लिखितेव Māl. 5. 10. --2 To sketch, draw, portray, delineate, paint; मृगमदतिलकं लिखति सपुलकं मृगमिव रजनीकरे Gīt. 7; मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखंती Me. 85, 80; Ku. 6. 48; स्मित्वा पाणौ खड्गलेखां लिलेख K. P. 10; केशग्रहः खलु तदा द्रुपदात्मजाया द्रोणस्य चाद्य लिखितेरिव वीक्षितो यैः Ve. 3. 11. --3 To scratch, rub, scrape, tear up; न किंचिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवं Ki. 8. 14; मूर्ध्ना दिवमिवा लिखन् Bk. 15. 22. --4 To lance, scarify. --5 To touch, graze. --6 To peck (as a bird). --7 To make smooth. --8 To unite sexually with a female.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0928-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लिख्यअव्यय — लिख् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लिख्य 📚 ➤ लिखना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: अक्षरविन्यासे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लिख् 📚(cf. the earlier form √ रिख्) cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 72) लिखति (r…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लिख्य: लिख् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें