🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:52:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लिप्सा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लिप्सा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लिप्सा

अर्थ: भावे अ प्राप्त करने की इच्छा

संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

व्युत्पत्ति: लभ+सन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लिप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लिप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लिप्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लिप्सा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लिप्सा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालिप्सालिप्सेलिप्साः
द्वितीयालिप्साम्लिप्सेलिप्साः
तृतीयालिप्सयालिप्साभ्याम्लिप्साभिः
चतुर्थीलिप्सायैलिप्साभ्याम्लिप्साभ्यः
पञ्चमीलिप्सायाःलिप्साभ्याम्लिप्साभ्यः
षष्ठीलिप्सायाःलिप्सयोःलिप्सानाम्
सप्तमीलिप्सायाम्लिप्सयोःलिप्सासु
सम्बोधनहे लिप्सेहे लिप्सेहे लिप्साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लिप्सा
लिप्सा
lipsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लिप्सा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] प्राप्ति की कामना । लालच । लोभ ।
२. चाह । इच्छा । आकांक्षा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिप्सा f. (fr. Desid.) the desire to gain, wish to acquire or obtain, longing for (loc. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
लिप्सा , लिप्सु, लिप्स्य &c. See p. 897, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (897,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिप्सा [लभ्-सन्-भावे अ] 1 Desire of getting or regaining; Bv. 1. 125. --2 Desire in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0929-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लिप्सा स्त्री लभ सन्--भावे अ । १ लाभेच्छायाम् २ इच्छायां अमरः । “लिप्सास्रत्रे तृतीयवर्णक द्रव्यार्जननियमस्य क्रत्वर्थत्वमापादितं गुरुणा” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4828,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लिप्सा, स्त्री, (लब्धुमिच्छा । लभ + सन् + अः । टाप् ।) इच्छा । इत्यमरः ॥ (यथा, हरि- वंशे । ३८ । २६ । “लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्ने स्यमन्तके । गोविन्दो न च तंलेभे शक्तोऽपि न जहार ह ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-224-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "लिप्सा" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लिप्सालिप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लिप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लिप्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लिप्सा 📚 ➤ भावे अ प्राप्त करने की इच्छा
संस्कृत: स्पृहा · पर्याय: दोहद, इच्छा, काङ्क्षा, स्पृहा, ईहा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लिप्सा 📚प्राप्ति की कामना । लालच । लोभ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लिप्सा
इच्छा के नाम (१.७.२९) — इच्छा, कांक्षा, स्पृहा, ईहा, तृष्, वांछा, मनोरथ, काम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें