🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:40:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लीनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लीनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लीनम्

अर्थ: जुड़ा हुआ, चिपका हुआ, चूसा हुआ

व्युत्पत्ति: ली+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लीन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. लीन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. लीन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालीनःलीनौलीनाः
द्वितीयालीनम्लीनौलीनान्
तृतीयालीनेनलीनाभ्याम्लीनैः
चतुर्थीलीनायलीनाभ्याम्लीनेभ्यः
पञ्चमीलीनात् / लीनाद्लीनाभ्याम्लीनेभ्यः
षष्ठीलीनस्यलीनयोःलीनानाम्
सप्तमीलीनेलीनयोःलीनेषु
सम्बोधनहे लीनहे लीनौहे लीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लीन
लीन
līna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लीन । तत्पर । नियुक्त ।
६. प्रचलित ।
६. इंद्रियलोलुप । लंपट ।
८. तीव्र । तेज (को॰) ।
९. पका हुआ । पक्व (को॰) ।
१०. प्रदर्शित । व्यक्त किया हुआ (को॰) ।
११. उपयुक्त अर्थ जाननेवाला । सूक्ष्मार्थगामी (को॰) ।
१२. लंबा [को॰] ।
लीन वि॰ [सं॰]
१. लय को प्राप्त । जो किसी वस्तु में समा गया हो ।
२. तन्मय । मग्न । डूबा हुआ ।
३. बिलकुल लगा हुआ । तत्पर । जैसे,—कार्य में लीन होना ।
४. ख्याल में डूबा हुआ । घ्यानमग्न । अनुरक्त । उ॰—अति ही चतुर सुजान जानमनि वा छवि पै भइ मैं लीना ।—सूर (शब्द॰) ।
५. किसी के सहारे टिका हुआ (को॰) ।
६. लुप्त । छिपा हुआ (को॰) ।
७. अपने रूप का त्याग करके मिला हुआ । घुला हुआ । जैसे, जल में नमक (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लीन mfn. clung or pressed closely together, attached or devoted to, merged in (loc. or comp.), R.; Sarvad.
sticking, Mahīdh.
lying or resting on, staying in, lurking, hiding, MBh.; Kāv. &c.
dissolved, absorbed in (loc. or comp.), disappeared, vanished, ŚvetUp.; MBh. &c.
लीन n. the clinging to, being dissolved or absorbed in, disappearance, Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (903,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लीन p. p. [ली-क्त] 1 Clung or adhered to, stuck to. --2 Lurking, hid, concealed. --3 Resting or reclining on; Ś. 6. 16. --4 Melted, dissolved; Māl. 5. 10. --5 Completely absorbed or swallowed up in, intimately united with; नद्यः सागरे लीना भवंति. --6 Devoted or given up to. --7 Disappeared, vanished; [] (see ली).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0930-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लीनः, त्रि, (ली + क्तः । “ओदितश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः ।) लयप्राप्तः । श्लिष्टः । इति व्याकरणम् ॥ अपि च । “दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरसामतीव ॥” इति कुमारसम्भवे । १ । १२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-224-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लीन" आता है (25)
आसक्त अनुरक्त । लीन । लिप्त । जैसे,—इँद्रियो में आसक्त रहना ज्ञानियों का काम…निरत किसी काम में लगा हुआ । तप्पर । लीन । यशगूलअनुरत लीन । आसक्तअभिरत लीन । अनुरक्तएकतान तन्मय । लीन । एकाग्रचिततन्मय जो किसी काम में बहुत ही मग्न हो । लवलीन । लीन । लगा हुआ । दत्तचित्तप्रमग्न डूबा हुआ । लीन । निमग्नविनिमग्न डूबा हुआ । लीनओपी पु क्रि॰ वि॰ डूबी हुई । लीन । निमग्नमहव पूर्ण रूप से रत । लीनपराइण लीन । निमग्न । परायणमशगूल काम में लगा हुआ । प्रवृत । लीनसंलिप्त लीन । भली भाँति लिप्तगमक जानेवालास्थ 'स्था' धातु का एक प्रकार का कृदंत रूप जो शब्दों के अंत में लगकर नीचे ल…मग्न डूबा हुआ । निमज्जितसक्त दे॰ 'आसक्त'लिप्त जिसपर किसी गीली वस्तु (जैसे,—घुली मिट्टी, चंदन आदि) की तह चढ़ी हो । जि…संसक्त लगा हुआ । सटा हुआ । मिला हुआप्रलीन समाया हुआ । तिरोहितलालस चंचलवसना स्त्रियों की कमर का एक आभूषणमगन डूबा हुआ । समाया हुआचुभना किसी नुकीली वस्तु का दबाव पाकर किसी नरम वस्तु के भीतर घुसना । गड़ना । …अनुरत्क अनुरागयुक्त । प्रेमयुक्त ।—सरिता बनी माया उसे कहती कि तुम अनिरक्त हो ।…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लीनम्लीन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लीन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | लीन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लीनम् 📚 ➤ जुड़ा हुआ, चिपका हुआ, चूसा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लीन 📚तत्पर । नियुक्त🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लीनम्: ली+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें