🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:02:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुब्धः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुब्धः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुब्धः

अर्थ: लालची, लोभी, लोलुप

संस्कृत: गार्द्ध्ये · पर्याय: गृध्नु, गर्धन, अभिलाषुक, तृष्णज्

अंग्रेज़ी: to long for, to wish, to be greedy, to desire

व्युत्पत्ति: लुभ्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लुब्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लुभ् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लुब्ध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालुब्धःलुब्धौलुब्धाः
द्वितीयालुब्धम्लुब्धौलुब्धान्
तृतीयालुब्धेनलुब्धाभ्याम्लुब्धैः
चतुर्थीलुब्धायलुब्धाभ्याम्लुब्धेभ्यः
पञ्चमीलुब्धात् / लुब्धाद्लुब्धाभ्याम्लुब्धेभ्यः
षष्ठीलुब्धस्यलुब्धयोःलुब्धानाम्
सप्तमीलुब्धेलुब्धयोःलुब्धेषु
सम्बोधनहे लुब्धहे लुब्धौहे लुब्धाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लुभ् (दिवादिगण) · अर्थ: आशा करना, चाहना, लोभ करना (गार्द्ध्ये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलुभ्यतिलुभ्यतःलुभ्यन्ति
मध्यमलुभ्यसिलुभ्यथःलुभ्यथ
उत्तमलुभ्यामिलुभ्यावःलुभ्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लुभ्यति · लिट्: लुलोभ · लुट्: लोब्धा · लृट्: लोभिष्यति · लोट्: लुभ्यतात् · लङ्: अलुभ्यत् · विधिलिङ्: लुभ्येत् · आशीर्लिङ्: लुभ्यात् · लुङ्: अलुभत् · लृङ्: अलोभिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोभन · ण्वुल्: लोभकः · तृच्: लोब्धा · ण्यत्: लोभ्यः · तव्य: लोब्धव्यः · अनीयर्: लोभनीयः · क्त: लुभितः · क्तवतु: लुभितवान् · शतृ: लुभ्यन् · स्य-शतृ: लोभिष्यन् · क्त्वा: लुभित्वा · ल्यप्: प्रलुभ्य · तुमुन्: लोब्धुम् · णमुल्: लोभम् · घञ्: लोभः · क्तिन्: लुब्धि · क्वसु: लुलुभ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुब्ध
लुब्ध
lubdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लुब्ध १ वि॰ [सं॰]
१. लोभयुक्त । प्रबल आकांक्षायुक्त । अत्यंत राग- युक्त । लुभाया हुआ । ललचाया हुआ ।
२. तन मन की सुध भूला हुआ । मोहित । उ॰— जाके पदकमल लुब्ध मुनि मधुकर निकर परम सुगति हू लोभ नाहिन ।—तुलसी (शब्द॰) ।
लुब्ध २ संज्ञा पुं॰
१. व्याघ । बहेलिया । लुब्धक ।
२. कामुक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुब्ध mfn. bewildered, confused, AitBr. (अम् ind.)
greedy, covetous, avaricious, desirous of or longing for (loc. or comp.), Gaut.; MBh. &c.
लुब्ध n. a hunter, MBh.; R.
a lustful man, libertine, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुब्ध p. p. [लुभ्-क्त] 1 Greedy, covetous, avaricious. --2 Desirous of, longing for, greedy of; as in धनलुब्ध, मांसलुब्ध, गुणलुब्ध &c. --ब्धः 1 A hunter. --2 A libertine, lecher.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुब्ध पु० लुभ--क्त । १ व्याधे । २ लम्पटे शब्दर० ३ लोलुपे च मेदि० । स्वार्थे क । तत्रैव । लुब्ध इव कायति कै--क । लुब्धक व्याधाकारताराभेदे खगोलशब्दे २४२२ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुब्धः, पुं, (लुभ + गत्यर्थेति क्तः ।) व्याधः । (यथा, महाभारते । १६ । ४ । २१ । “स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिष्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः । जराथ तं देशमुपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगसंलिप्सुरुग्रः ॥”) लम्पटः । इति शब्दरत्नावली ॥
लुब्धः, त्रि, (लुभ + क्तः ।) आकाङ्क्षी । इति मेदिनी । धे, १४ ॥ तत्पर्य्यायः । गृध्नुः २ । गर्द्धनः ३ अभिलाषुकः ४ तृष्णक् ५ । इत्य- मरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ५५ । ३० । “लुब्धो यशसि नत्वर्थे भीतः पापान्न शत्रुतः । मूर्खः परापवादेषु नच शास्त्रेषु योऽभवत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लुब्ध" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुब्धःलुब्ध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: लुभ् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुब्धः 📚 ➤ लालची, लोभी, लोलुप
संस्कृत: गार्द्ध्ये · पर्याय: गृध्नु, गर्धन, अभिलाषुक, तृष्णज्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुब्ध 📚लोभयुक्त । प्रबल आकांक्षायुक्त । अत्यंत राग- युक्त । लुभाया हुआ । ललचा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लुब्ध
लोभी (३.१.२२) — गृध्नु, गर्धन, अभिलाषुक, तृष्णज्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लुब्धः: लुभ् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬