🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:08:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुब्धक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुब्धक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुब्धक

अर्थ: शिकारी, बहेलिया

संस्कृत: मृगवधाजीवः, व्याघ्रः · पर्याय: व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु

व्युत्पत्ति: लुब्ध+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लुब्धक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लुब्धक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालुब्धकःलुब्धकौलुब्धकाः
द्वितीयालुब्धकम्लुब्धकौलुब्धकान्
तृतीयालुब्धकेनलुब्धकाभ्याम्लुब्धकैः
चतुर्थीलुब्धकायलुब्धकाभ्याम्लुब्धकेभ्यः
पञ्चमीलुब्धकात् / लुब्धकाद्लुब्धकाभ्याम्लुब्धकेभ्यः
षष्ठीलुब्धकस्यलुब्धकयोःलुब्धकानाम्
सप्तमीलुब्धकेलुब्धकयोःलुब्धकेषु
सम्बोधनहे लुब्धकहे लुब्धकौहे लुब्धकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुब्धक
लुब्धक
lubdhaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लुब्धक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पशु पक्षियों को लालच दिखाकर पकड़ लेनेवाला । व्याध । बहेलिया । शिकारों । उ॰— सूरदास प्रभु सों मेरी गति जनु लुब्धक कर मीन तरयो ।— सूर (शब्द॰) ।
२. उत्तरी गोलार्ध का एक बहुत तेजवान तारा । (आधुनिक) ।
३. लालची आदमी । लोभी व्यक्ति (को॰) ।
४. वह व्यक्ति जो अत्यंत रागी वा कामुक हो (को॰) ।
५. पिछला भाग । पीछे का हिस्सा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुब्धक m. a hunter, MBh.; Kāv. &c.
a covetous or greedy man, L.
the star Sirius (so called because Śiva in the form of a hunter shot an arrow [represented by the three stars in the belt of Orion] at Brahmā transformed into a deer and pursuing his own daughter metamorphosed into a doe; cf. मृग-व्याध), Gaṇit.; Kathās.
N. of the hinder parts, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुब्धकः 1 A hunter, fowler; मृगमीनसज्जनानां तृणजलसंतोषविहितवृत्तीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति Bh. 2. 61. --2 A covetous or greedy man. --3 A libertine. --4 The star Sirius. --5 The hinder part.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुब्धकः, पुं, (लुब्ध एव । स्वार्थे कन् ।) व्याधः । इत्यमरः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ८ । २४ । “आस्माकमीदृशं मांसं ददते लुब्धका इति ॥”) लम्पटः । इति लुब्धशब्दार्थदर्शनात् ॥ (पायुः । यथा, भागवते । ४ । २५ । ५३ । “निरृतिर्नाम पश्चाद्द्बास्तया याति पुरञ्जनः । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "लुब्धक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुब्धकलुब्धक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुब्धक 📚 ➤ शिकारी, बहेलिया
संस्कृत: मृगवधाजीवः, व्याघ्रः · पर्याय: व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुब्धक 📚पशु पक्षियों को लालच दिखाकर पकड़ लेनेवाला । व्याध । बहेलिया । शिकारों🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लुब्धक
शिकारी (२.१०.२१) — व्याध, मृगवधाजीव, मृगयु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • लुब्धक: लुब्ध+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬