🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:57:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लेपः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लेपः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लेपः

अर्थ: लिपना, पोतना, मालिश करना

व्युत्पत्ति: लिप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लेप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लेप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेपःलेपौलेपाः
द्वितीयालेपम्लेपौलेपान्
तृतीयालेपेनलेपाभ्याम्लेपैः
चतुर्थीलेपायलेपाभ्याम्लेपेभ्यः
पञ्चमीलेपात् / लेपाद्लेपाभ्याम्लेपेभ्यः
षष्ठीलेपस्यलेपयोःलेपानाम्
सप्तमीलेपेलेपयोःलेपेषु
सम्बोधनहे लेपहे लेपौहे लेपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लेप
लेप
lepa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गीली या पानी आदि के साथ मिली हुई वस्तु जिसकी तह किसी वस्तुओ के ऊपर फैलाकर चढ़ाई जाय । पोतने, छोपने या चुपड़ने की चीज । लेई के समान गाढ़ी गीली वस्तु । मरहम । जैसे,—जहाँ चाट लगो है, वहाँ यह लेप चढ़ा देना । क्रि॰ प्र॰—चढ़ाना ।—रखना ।—लगाना ।
२. गाढ़ी गीली वस्तु की तह जो किसी वस्तुओ के ऊपर फैलाई जाय ।
३. उबटन । बटना ।
४. लगाव । संबंध ।
५. धब्बा । दाग (को॰) ।
६. किसी वस्तु में मिट्टी लगाना । मृतिकालेपन (को॰) ।
७. नैतिक पतन या दोष । पाप ।
९. खाद्यपदार्थ ।
१०. श्रद्ध के समय पिंडदान के अनंतर हाथों में लगा हुआ पिंड का अन्न जिसे वेदी पर बिछे हुए कुशमूल में लगाते हैं । यह अन्न चौथी, पाँचवीं और छठी पीढ़ी के लेखभागी पितर प्राप्त करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेप m. the act of smearing, daubing, anointing, plastering, Yājñ.; Kāv.; Pur.
anything smeared on, ointment, unguent, plaster, MBh.; Hariv.; Suśr. &c.
a coating of paint &c.
spot, stain, impurity (lit. and fig.), any grease or dirt sticking to vessels, (esp.) particles or remnants wiped from the hand after offering oblations to three ancestors (these remnants being considered as an oblation to paternal ancestors in the 4th, 5th and 6th degrees), ŚrS.; Gaut. &c.
food, victuals, Bhadrab.
a kind of disease, Car.
लेप , लेपन, लेपिन् &c. See p. 902, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (902,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेपः [लिप्-घञ्] 1 Smearing, plastering, anointing; Y. 1. 188. --2 An unguent, ointment, salve. --3 A plaster in general (such as whitewash, mortar &c.). --4 The wipings of the hand (or the remnants of the food sticking to the hand), after offering funeral oblations to the first three ancestors (पितृ, पितामह and प्रपितामह), (these wipings being offered to the three ancestors after [] the great-grand-father; i. e. to paternal ancestors in the 4th, 5th and 6th degrees); लेपभाज श्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिंडभागिनः. --5 A spot, stain, defilement, pollution. --6 Moral impurity, sin. --7 Food. --Comp. --करः a plaster maker, white-washer, bricklayer. --भागिन्, --भुज् m. a paternal ancestor in the 4th, 5th and 6th degree; Ms. 3. 216.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेप गमने भ्वा० आत्म० सक० सेट् ऋदित् चङि न ह्रस्वः । लेपते अलेषिष्ट ।
लेप पु० लिप लेप--वा घञ् । १ भोजने, २ लेपने च मेदि० । कर्मणि घञ् । ३ सुधायाम् (कलिचुन) विश्वः । ४ पितृ- दत्तपिण्डशेषे “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्ड- भागिनः” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4832,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेप, ऋ ङ गमने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, अलिलेपत् । ङ, लेपते लिलेपे । इति दुर्गादासः ॥
लेपः, पुं, (लिप + घञ् ।) लेपनम् । (यथा, मार्क- ण्डेये । ३५ । १५ । [] “भूमिर्विशुध्यते कालात् दाहमार्ज्जनगोक्रमैः । लपादुल्लेखनात् सेकाद्वेश्मसंमार्ज्जनार्च्चनात् ॥”) भोजनम् । इति मेदिनी । पे, १० ॥ (लिप्यते- ऽनेनेति ।) सुधा । इति विश्वः ॥ चुन इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-229-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेप" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लेपःलेप (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: लिप् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लेपः 📚 ➤ लिपना, पोतना, मालिश करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लेप 📚गीली या पानी आदि के साथ मिली हुई वस्तु जिसकी तह किसी वस्तुओ के ऊपर फैल…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लेपः: लिप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें