🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लेप
lepa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लेप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गीली या पानी आदि के साथ मिली हुई वस्तु जिसकी तह किसी वस्तुओ के ऊपर फैलाकर चढ़ाई जाय । पोतने, छोपने या चुपड़ने की चीज । लेई के समान गाढ़ी गीली वस्तु । मरहम । जैसे,—जहाँ चाट लगो है, वहाँ यह लेप चढ़ा देना । क्रि॰ प्र॰—चढ़ाना ।—रखना ।—लगाना ।
२. गाढ़ी गीली वस्तु की तह जो किसी वस्तुओ के ऊपर फैलाई जाय ।
३. उबटन । बटना ।
४. लगाव । संबंध ।
५. धब्बा । दाग (को॰) ।
६. किसी वस्तु में मिट्टी लगाना । मृतिकालेपन (को॰) ।
७. नैतिक पतन या दोष । पाप ।
९. खाद्यपदार्थ ।
१०. श्रद्ध के समय पिंडदान के अनंतर हाथों में लगा हुआ पिंड का अन्न जिसे वेदी पर बिछे हुए कुशमूल में लगाते हैं । यह अन्न चौथी, पाँचवीं और छठी पीढ़ी के लेखभागी पितर प्राप्त करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेप m. the act of smearing, daubing, anointing, plastering, Yājñ.; Kāv.; Pur.
anything smeared on, ointment, unguent, plaster, MBh.; Hariv.; Suśr. &c.
a coating of paint &c.
spot, stain, impurity (lit. and fig.), any grease or dirt sticking to vessels, (esp.) particles or remnants wiped from the hand after offering oblations to three ancestors (these remnants being considered as an oblation to paternal ancestors in the 4th, 5th and 6th degrees), ŚrS.; Gaut. &c.
food, victuals, Bhadrab.
a kind of disease, Car.
लेप , लेपन, लेपिन् &c. See p. 902, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (902,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लेपः [लिप्-घञ्] 1 Smearing, plastering, anointing; Y. 1. 188. --2 An unguent, ointment, salve. --3 A plaster in general (such as whitewash, mortar &c.). --4 The wipings of the hand (or the remnants of the food sticking to the hand), after offering funeral oblations to the first three ancestors (पितृ, पितामह and प्रपितामह), (these wipings being offered to the three ancestors after [] the great-grand-father; i. e. to paternal ancestors in the 4th, 5th and 6th degrees); लेपभाज श्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिंडभागिनः. --5 A spot, stain, defilement, pollution. --6 Moral impurity, sin. --7 Food. --Comp. --करः a plaster maker, white-washer, bricklayer. --भागिन्, --भुज् m. a paternal ancestor in the 4th, 5th and 6th degree; Ms. 3. 216.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0932-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेप गमने भ्वा० आत्म० सक० सेट् ऋदित् चङि न ह्रस्वः । लेपते अलेषिष्ट ।
लेप पु० लिप लेप--वा घञ् । १ भोजने, २ लेपने च मेदि० । कर्मणि घञ् । ३ सुधायाम् (कलिचुन) विश्वः । ४ पितृ- दत्तपिण्डशेषे “लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्ड- भागिनः” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4832,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लेप, ऋ ङ गमने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, अलिलेपत् । ङ, लेपते लिलेपे । इति दुर्गादासः ॥
लेपः, पुं, (लिप + घञ् ।) लेपनम् । (यथा, मार्क- ण्डेये । ३५ । १५ । [] “भूमिर्विशुध्यते कालात् दाहमार्ज्जनगोक्रमैः । लपादुल्लेखनात् सेकाद्वेश्मसंमार्ज्जनार्च्चनात् ॥”) भोजनम् । इति मेदिनी । पे, १० ॥ (लिप्यते- ऽनेनेति ।) सुधा । इति विश्वः ॥ चुन इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-229-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लेप" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें