🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:11:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लोध्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लोध्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोध्र

अर्थ: लाल या सफेद फूलों वाला वृक्ष विशेष

संस्कृत: श्वेतलोध्रः · पर्याय: गालव, शाबर, तिरीट, तिल्व, मार्जन

व्युत्पत्ति: रुनद्धि औष्ण्यम्, रुध्+रन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोध्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लोध्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोध्रःलोध्रौलोध्राः
द्वितीयालोध्रम्लोध्रौलोध्रान्
तृतीयालोध्रेणलोध्राभ्याम्लोध्रैः
चतुर्थीलोध्रायलोध्राभ्याम्लोध्रेभ्यः
पञ्चमीलोध्रात् / लोध्राद्लोध्राभ्याम्लोध्रेभ्यः
षष्ठीलोध्रस्यलोध्रयोःलोध्राणाम्
सप्तमीलोध्रेलोध्रयोःलोध्रेषु
सम्बोधनहे लोध्रहे लोध्रौहे लोध्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोध्र
लोध्र
lodhra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोध्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लोध नामक वृक्ष । विशेष—इसके दो भेद होते है—श्वेत लोध और रक्त लोध । यह कसैला, ठंढा और वात, पित्त नाशक माना जाता है । विशेष दे॰ लोध । पर्या॰—तिल्वक । गालब ।शावर । तिर्राट । तिल्वक्र । मार्जन । भिल्लतरु । कांडकीलक । शंवर । कांडनीलक । हेमपुष्पक । झिल्ली ।
२. एक जाति का नाम ।
लोध्र २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ लोध्र, हिं॰ लोधरा] जापानी ताँबा । लोधरा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोध्र m. = रोध्र, Symplocos Racemosa, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोधः, लोध्रः N. of a tree with red or white flowers; लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लं R. 2. 29; मुखेन सालक्ष्यत लोध्रपांडुना 3. 2; Ku. 7. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0934-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोध्र पु० रुध--रन् रस्य लः । (लोध) ख्याते वृक्षे अमरः । “लोध्रो राही लघुः शीतश्चक्षुष्य कफपित्तनुत् । कषायो रक्तपित्तासृग्वातातीसारशाथहृत्” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4833,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोध्रः, पुं, (रुणद्धीति । रुध + बाहुलकात् रन् । रस्य लः ।) लोधवृक्षः । (यथा, शिशुपाल- वधे । ९ । ४६ । “अधरेष्वलक्तकरसः सुदृशां विशदं कपोलभुवि लोध्ररजः । नवमञ्जनं नयनपङ्कजयो- र्विभिदे न शङ्खनिहितात् पयसः ॥”) तत्पर्य्यायः । गालवः २ शावरः ३ तिरीटः ४ तिल्वः ५ मार्जनः ६ । इत्यमरः ॥ षट् लोध्र- मात्रे लोध इति ख्याते । षट् श्वेतलोध्र इति सुभूतिः ॥ आद्यपादः श्वेतलोध्रे शेषो रक्तलोध्र इति स्वामी ॥ तस्य पर्य्यायान्तरं यथा । लोध्रः ७ भिल्लतरुः ८ तिल्वकः ९ काण्डकीलकः १० लोध्रकवृक्षः ११ शम्बरः १२ हस्तिरोध्रकः १३ तिलकः १४ काण्डनीलकः १५ हेमपुष्पकः १६ भिल्ली १७ शावरकः १८ । अस्य गुणाः । कषायत्वम् । शीतत्वम् । वातकफास्रनाशित्वम् । चक्षुष्यत्वम् । विषहृत्त्वम् । तत्र विशिष्टो वल्क- लोध्रकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “लोध्रस्तिल्वस्तिरीटश्च शावरो गालवस्तथा । द्वितीयः पट्टिकालोध्रः क्रमुकः स्थूलवल्कलः ॥ जीर्णपत्रो बृहत्पत्रः पट्टीलाक्षाप्रसादनः । लोध्रो ग्राही लघुः शीतश्चक्षुष्यः कफपित्तनुत् । कषायो रक्तपित्तासृग्वातातीसारशोथहृत् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथा च । “तिल्वकस्तु मतो लोध्रो बृहत्पत्रस्तिरीटकः । तस्य मूलत्वचं शुष्कामन्तर्वल्कलवर्ज्जिताम् ॥ चूर्णयेत्तु त्रिधा कृत्वा द्बौ भागौ श्च्योतयेत्ततः । लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत् ॥ भागं तं दशमूलस्य पुनः क्वाथेन भावयेत् । शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा तत ऊर्द्धं प्रयोजयेत् ॥ दधितक्रसुरामण्डमूत्रैर्वदरशीधुना । रसेनामलकानां वा ततः पाणितलं पिबेत् ॥” “सुरां लोध्रकषायेण जातां पक्षस्थितां पिबेत् ॥” इति चरके कल्पस्थाने नवमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-233-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोध्र" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लोध्रलोध्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लोध्र 📚 ➤ लाल या सफेद फूलों वाला वृक्ष विशेष
संस्कृत: श्वेतलोध्रः · पर्याय: गालव, शाबर, तिरीट, तिल्व, मार्जन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोध्र 📚लोध नामक वृक्ष । विशेष—इसके दो भेद होते है—श्वेत लोध और रक्त लोध । यह …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लोध्र
लोध के नाम (२.४.३३) — गालव, शाबर, तिरीट, तिल्व, मार्जन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें