🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:37:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लोला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लोला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लोला

अर्थ: हिलता हुआ, लोटता हुआ, कांपता हुआ, दोलायमान, थरथराता हुआ, बहता हुआ, लहराता हुआ

व्युत्पत्ति: लोड्+अच्, डस्य लः, लुल्+घञ् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. लोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. लोला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. लोल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. लोला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. लोल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — लोला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालोलालोलेलोलाः
द्वितीयालोलाम्लोलेलोलाः
तृतीयालोलयालोलाभ्याम्लोलाभिः
चतुर्थीलोलायैलोलाभ्याम्लोलाभ्यः
पञ्चमीलोलायाःलोलाभ्याम्लोलाभ्यः
षष्ठीलोलायाःलोलयोःलोलानाम्
सप्तमीलोलायाम्लोलयोःलोलासु
सम्बोधनहे लोलेहे लोलेहे लोलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लोला
लोला
lolā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोला १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जिह्वा । जीभ ।
२. लक्ष्मी ।
३. मधु दैत्य की माता ।
४. एक योगिनी का नाम ।
५. युक्तिकल्पतरु के अनुसार एक प्रकार की नाव । ६४ हाथ चाँड़ी, ८ हाथ लंबी और ६ २/४ हाथ ऊँची नौका ।
६. चंचला स्त्री । अत्यत चपल औरत (को॰) ।
७. विद्युत । तड़ित । चपल (को॰) ।
८. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में मगण, सगण, मगण, भगण और अंत में दो गुरु होते हैं । इसमें सात सात पर यति होती है । उ॰—मा सौमौ भग गौ रो काहु ती मुख देखे । सिहौ- री कटि जोहे हस्ती चालहिं पेखे । लोला सी मृदुबैना पूछै बाल नवीना । बोली मातु फबै ना बाणी नोति विहोना ।—छद॰॰ पृ॰ २०० ।
लोला † २ संज्ञा पुं॰ [देश॰] लड़कों का एक खइलौना । यह एक डंडा होता है, जिसके दोनों सिरों पर दो लट्टु होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोला f. the tongue, L.
lightning, Prab. (v.l.)
‘the fickle or changeable one’, N. of the goddess of fortune or Lakṣmī, Pañcar.
of Dākṣāyaṇī in Utpalāvartaka, Cat.
of the mother of the Daitya Madhu, R.
of a Yoginī, Hcat.
of two metres, Chandom.; Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (905,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोला, स्त्री, (लोल + टाप् ।) जिह्वा । लक्ष्मीः । इति मेदिनी । ले, ४७ ॥ चञ्चला स्त्री च । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६०८ । “सर्व्वाङ्गमर्पयन्ती लोला सुप्तं श्रमेण शय्यायाम् । अलसमपि भाग्यवन्तं भजते पुरुषायितेव श्रीः ॥” चतुर्द्दशाक्षरवृत्तिविशेषः । इति छन्दोमञ्जरी ॥ अस्य लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-235-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोला" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लोलालोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लोला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | लोला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लोला 📚 ➤ हिलता हुआ, लोटता हुआ, कांपता हुआ, दोलायमान, थरथराता हुआ, बहता हुआ, लहराता हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लोला 📚जिह्वा । जीभ🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लोला: लोड्+अच्, डस्य लः, लुल्+घञ् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें