🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:26:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वंचक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वम्+चक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वम्

अर्थ: की भांति, के समान ‘जैसा कि’

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. व (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. व (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

चक

अर्थ: संतुष्ट होना

संस्कृत: तृप्तौ

अंग्रेज़ी: to be satisfied,to be content

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. कै धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. चक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. चक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चक् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चक् (भ्वादिगण) · अर्थ: संतुष्ट होना (तृप्तौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचकतात् / चकताद् / चकतुचकताम्चकन्तु
मध्यमचक / चकतात् / चकताद्चकतम्चकत
उत्तमचकानिचकावचकाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चकति · लिट्: चचाक · लुट्: चकिता · लृट्: चकिष्यति · लोट्: चकतात् · लङ्: अचकत् · विधिलिङ्: चकेत् · आशीर्लिङ्: चक्यात् · लुङ्: अचकीत् · लृङ्: अचकिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चकन · ण्वुल्: चाककः · तृच्: चकिता · ण्यत्: चाक्यः · तव्य: चकितव्यः · अनीयर्: चकनीयः · क्त: चकितः · क्तवतु: चकितवान् · शतृ: चकन् · स्य-शतृ: चकिष्यन् · क्त्वा: चकित्वा · ल्यप्: प्रचक्य · तुमुन्: चकितुम् · णमुल्: चाकम् · घञ्: चाकः · क्तिन्: चक्ति · क्वसु: चेकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वम्
वम्
vam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वम् cl. 1. P. (Dhātup. xx, 19) वमति (Ved. also वमिति; impf. अवमत् or अवमीत्; pf. ववाम, वेमुः, MBh. &c.; ववमुः, Pāṇ. vi, 4, 126; 2. sg. वेमिथ or ववमिथ, ib.; Siddh.; 3. sg. उवाम, ŚBr.; aor. अवान्, ŚāṅkhBr.; fut. वमिता, वमिष्यति Gr.; inf. वमितुम्, ib.; ind.p. वमित्वा, Mn. iv, 121; वान्त्वा, Vop.), to vomit, spit out, eject (lit. and fig.), emit, send forth, give out, RV. &c. &c.; to reject i.e. repent (a word), RV. x, 108, 8 : Pass. वम्यते (aor. अवामि Gr.), to be vomited &c.: Caus. वामयति, वमयति (cf. Dhātup. xix, 68; aor. अवीवमत् Gr.), to cause to vomit, Suśr. : Desid. विवमिषति Gr.: Intens. वंवम्यते, वंवन्ति, ib.
वम् [cf. Gk. ἐμέω for ϝεμέω; Lat. vomere; Lith. vémti.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (920,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वम् {c1c} P. (वमति, वांत; caus. वामयति, वमयति; but with prepositions only वमयति) 1 To vomit, spit out, eject from the mouth; रक्तं चावमिषुर्मुखैः Bk. 15. 62, 9. 10, 14. 30. --2 To send forth or out, pour out, give out, give off, give forth, emit (fig. [] also); किमाग्नेयग्रावा विकृत इव तेजांसि वमति U. 6. 14; Ś. 2. 7; R. 16. 66; Me. 20: अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधारां Vās. --3 To throw out or down; वांतमाल्यः R. 7. 6. --4 To reject.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0944-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वम्, व्य, (उ + अ + म् ।) शिवपूजान्ते कपोल- वाद्यविशेषः । तत्तु उकाराकारमकारात्मकं शिवप्रणवस्वरूपम् । यथा, -- “डिम् डिम् डिम् डिम् डिडिम् डिम् डिडिमरु डमरुं वादयन् सूक्ष्मनादं वम् वम् वम् वम् ववम् वम् भ्रमितदशशिरा- स्तालमानेन नृत्यन् । कर्पूरासिक्तभस्मापटितपटुजटालम्बिरुद्राक्ष- मालो मायायोगी दशास्यो रघुरमणपुरः प्राङ्गणे प्रादुरासीत् ॥” इति रामलीलामृतकाव्यम् ॥ * ॥ वरुणबीजम् । यथा । नासापुटौ धृत्वा वमिति वरुणबीजस्य चतुःषष्टिवारजपेन कुम्भकं कृत्वा तस्मात् ललाटस्थचन्द्राद्गलितसुधया मातृका- वर्णात्मिकया समस्तं देहं विरचय्य लमिति पृथ्वीबीजस्य द्वात्रिंशद्वारजपेन दहं सुदृढं विचिन्त्य दक्षिणेन वायुं रेचयेत् । इति भूत- शुद्धिप्रकरणे तन्त्रसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-267-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वम्अव्ययम् 📚
चकचक् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कै धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | चक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वम् 📚 ➤ की भांति, के समान ‘जैसा कि’

चक 📚 ➤ संतुष्ट होना
संस्कृत: तृप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वम् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xx, 19) वमति (Ved. also वमिति; impf. अवमत् or अवमी…🔵🟣🟤
चक् 📚cl. 1. P. Ā. ˚कति, ˚कते, to be satiated or contented or satisfied, Dhā…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वंचकवम् + चकअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें