🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:53:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वंश्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वंश्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वंश्यः

अर्थ: वंशे भवः यत् मुख्य शहतीर से संबंध रखने वाला

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वंश्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वंशी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वंशी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वंश्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावंश्यःवंश्यौवंश्याः
द्वितीयावंश्यम्वंश्यौवंश्यान्
तृतीयावंश्येनवंश्याभ्याम्वंश्यैः
चतुर्थीवंश्यायवंश्याभ्याम्वंश्येभ्यः
पञ्चमीवंश्यात् / वंश्याद्वंश्याभ्याम्वंश्येभ्यः
षष्ठीवंश्यस्यवंश्ययोःवंश्यानाम्
सप्तमीवंश्येवंश्ययोःवंश्येषु
सम्बोधनहे वंश्यहे वंश्यौहे वंश्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वंश्य
वंश्य
vaṃśya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वंश्य १ वि॰ [सं॰]
१. वंशी । वंशज ।
२. मेरुदंड संबंधी । मुख्य अस्थि से संबद्ध (को॰) ।
३. अच्छे कुल का । कुलीनवंश संबंधी [को॰] ।
वंश्य २ संज्ञा पुं॰
१. पीठ की रीढ़ ।
२. वह बड़ी लकड़ी जो छाजन के बीचोबीच रीढ़ के समान होती है । बँड़ेर ।
३. पूर्व पुरुष । पूर्वज (को॰) ।
४. संतति । संतान (को॰) ।
५. परिवार या कुल का कोई व्यक्ति (को॰) ।
६. शिष्य (को॰) ।
७. वे संबंधी व्यक्ति जो सात पुश्त पूर्व और सात पीढ़ी बाद के हों (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंश्य mfn. = prec., peculiar to a family, genealogical, lineal, Mn.; MBh. &c.
belonging or attached to a main beam, BhP.
connected with the back-hone or spine (as subst. ‘a bone in the arm or leg’), BhP.
preceding any one (gen.) in a science (loc.), being a person's teacher in anything, Āpast.
वंश्य m. any member of a family, a son, lineal descendant
an ancestor, forefather
a kinsman from seven generations above and seven below, Mn.; MBh. &c.
a pupil, scholar, W. (cf. Pāṇ. ii, 1, 19)
pl. the members of a family, ancestors or descendants, Mn.; MBh. &c.
a cross-beam, joist, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंश्य a. [वंशे भवः यत्] 1 Relating to the main beam. --2 Connected with the spine. --3 Belonging to a family. --4 Of a good family, born in a good family. --5 Lineal, genealogical. --श्यः 1 A descendant, posterity (pl.); इतरेऽपि रघोर्वंश्याः R. 15. 35. --2 A forefather, an ancestor; नूनं मत्तः परं वंश्याः पिंडविच्छेददर्शिनः R. 1. 66. --3 Any member of a family. --4 A cross-beam. --5 A bone in the arm or leg. --6 A pupil. --7 [] A kinsman from seven generations above and seven below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंश्य त्रि० वंशे सत्कुले जातः यत् । सत्कुलजाते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4838,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंश्यः, त्रि, (वंशे भवः । वंश + “दिगादिभ्यो यत् ।” ४ । ३ । ५४ । इति यत् ।) सद्वंशजातः । तत्प- र्य्यायः । कुल्यः २ बीज्यः ३ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, मनुः । १ । ६१ । “स्वायम्भुवस्यास्य मनोः षड्वंश्या मनवोऽपरे ॥” वंशोत्पन्नमात्रे च । यथा, रघुः । १८ । ४९ । “वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानमापुः ॥” गृहोर्द्ध्वकाष्ठविशेषः । पृष्ठावयवविशेषश्च । इति वंशशब्ददर्शनात् ॥ यथा, भागवते । ११ । ८ । ३३ । “यदस्थिभिर्निर्म्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वंश्यःवंश्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वंशी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वंशी (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वंश्यः 📚 ➤ वंशे भवः यत् मुख्य शहतीर से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वंश्य 📚वंशी । वंशज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें