🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:20:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वंश्य
vaṃśya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वंश्य १ वि॰ [सं॰]
१. वंशी । वंशज ।
२. मेरुदंड संबंधी । मुख्य अस्थि से संबद्ध (को॰) ।
३. अच्छे कुल का । कुलीनवंश संबंधी [को॰] ।
वंश्य २ संज्ञा पुं॰
१. पीठ की रीढ़ ।
२. वह बड़ी लकड़ी जो छाजन के बीचोबीच रीढ़ के समान होती है । बँड़ेर ।
३. पूर्व पुरुष । पूर्वज (को॰) ।
४. संतति । संतान (को॰) ।
५. परिवार या कुल का कोई व्यक्ति (को॰) ।
६. शिष्य (को॰) ।
७. वे संबंधी व्यक्ति जो सात पुश्त पूर्व और सात पीढ़ी बाद के हों (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंश्य mfn. = prec., peculiar to a family, genealogical, lineal, Mn.; MBh. &c.
belonging or attached to a main beam, BhP.
connected with the back-hone or spine (as subst. ‘a bone in the arm or leg’), BhP.
preceding any one (gen.) in a science (loc.), being a person's teacher in anything, Āpast.
वंश्य m. any member of a family, a son, lineal descendant
an ancestor, forefather
a kinsman from seven generations above and seven below, Mn.; MBh. &c.
a pupil, scholar, W. (cf. Pāṇ. ii, 1, 19)
pl. the members of a family, ancestors or descendants, Mn.; MBh. &c.
a cross-beam, joist, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (910,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वंश्य a. [वंशे भवः यत्] 1 Relating to the main beam. --2 Connected with the spine. --3 Belonging to a family. --4 Of a good family, born in a good family. --5 Lineal, genealogical. --श्यः 1 A descendant, posterity (pl.); इतरेऽपि रघोर्वंश्याः R. 15. 35. --2 A forefather, an ancestor; नूनं मत्तः परं वंश्याः पिंडविच्छेददर्शिनः R. 1. 66. --3 Any member of a family. --4 A cross-beam. --5 A bone in the arm or leg. --6 A pupil. --7 [] A kinsman from seven generations above and seven below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0937-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंश्य त्रि० वंशे सत्कुले जातः यत् । सत्कुलजाते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4838,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वंश्यः, त्रि, (वंशे भवः । वंश + “दिगादिभ्यो यत् ।” ४ । ३ । ५४ । इति यत् ।) सद्वंशजातः । तत्प- र्य्यायः । कुल्यः २ बीज्यः ३ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, मनुः । १ । ६१ । “स्वायम्भुवस्यास्य मनोः षड्वंश्या मनवोऽपरे ॥” वंशोत्पन्नमात्रे च । यथा, रघुः । १८ । ४९ । “वंश्या गुणाः खल्वपि लोककान्ताः प्रारम्भसूक्ष्माः प्रथिमानमापुः ॥” गृहोर्द्ध्वकाष्ठविशेषः । पृष्ठावयवविशेषश्च । इति वंशशब्ददर्शनात् ॥ यथा, भागवते । ११ । ८ । ३३ । “यदस्थिभिर्निर्म्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-242-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें